Σοσιαλισμός σε μία χώρα;

Με αφορμή ένα άρθρο στην ιστοσελίδα

https://kosmodromio.gr/2026/04/24/%CE%BF-%CE%BC%CF%8D%CE%B8%CE%BF%CF%82-%CF%84%CF%89%CE%BD-%CE%BA%CE%BF%CE%BC%CE%BC%CE%BF%CF%85%CE%BD%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8E%CE%BD-%CE%BA%CF%81%CE%B1%CF%84%CF%8E%CE%BD/

Ο Μύθος των «Κομμουνιστικών Κρατών» που μπορείτε να το διαβάσετε επίσης στο τέλος, μήπως τελικά η αριστερά στην Ελλάδα και όχι μόνο θα πρέπει να αφαιρέσει τον πέπλο του μυστηρίου πάνω στην θεωρία και να ενσκήψει στα υπαρκτά προβλήματα και στην πραγματικότητα, τι μπορεί να γίνει και τι όχι και να απαντήσει σε κρίσιμα ερωτήματα όπως αν μπορεί να γίνει σοσιαλισμός στην ελλάδα, Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς, Βλαντιμίρ Λένιν, Λέων Τρότσκι, Μπουχάριν και πολλοί άλλοι λέγανε όχι, δεν μπορεί ούτε στην Ρωσία τελικά όλοι αυτοί κάνανε λάθος και ο μόνος σωστός ήταν ο Στάλιν μετά τον θάνατο του Λένιν γιατί νωρίτερα και ο ίδιος συμφωνούσε, οι θρησκευόμενοι θα μπορούσαν να μιλάνε για επιφοίτηση του Αγίου πνεύματος και οι φιλόσοφοι για την επιστήμη άνευ ήθους που θυμίζει πανουργία.

Σε μελλοντικό άρθρο θα εξηγήσουμε για το ανέφικτο του σοσιαλισμού στην Ελλάδα αλλά και κάτω από ποιες συνθήκες και από ποιες χώρες θα μπορούσε να γίνει η έναρξη ενός τέτοιου εγχειρήματος.

Η φράση «επιστήμη ανευ ηθους θυμιζει πανουργια» είναι μια ελαφρώς παραλλαγμένη εκδοχή του περίφημου αρχαίου ρητού του Πλάτωνα από τον διάλογο Μενέξενος: «Πάσα τε επιστήμη χωριζομένη δικαιοσύνης και της άλλης αρετής πανουργία, ου σοφία φαίνεται».

Που σημαίνει ότι κάθε γνώση και επιστημονική ανακάλυψη, όταν αποκόπτεται από την ηθική και τη δικαιοσύνη, μετατρέπεται σε επικίνδυνη πονηριά (πανουργία) και όχι σε αληθινή σοφία.

Ακολουθεί μια συζήτηση με την τεχνητή νοημοσύνη το ChatGPT.

ποιοι έλεγαν ότι ο σοσιαλισμός δεν μπορεί να επικρατήσει σε μια χώρα, τι εννοούσαν με τον όρο σοσιαλισμό, τότε στην Ρωσία του 1917;

Η θέση ότι ο σοσιαλισμός δεν μπορεί να επικρατήσει ή να ολοκληρωθεί σε μία μόνο χώρα αποτελούσε τον κεντρικό πυρήνα του κλασικού μαρξισμού και την κοινή πεποίθηση όλων των κορυφαίων ηγετών της Ρωσικής Επανάστασης του 1917 (συμπεριλαμβανομένων των Λένιν και Τρότσκι). [1, 2, 3]

Η αντίληψη αυτή άλλαξε ριζικά στα τέλη του 1924, όταν ο Ιωσήφ Στάλιν εισηγήθηκε για πρώτη φορά τη θεωρία του «Σοσιαλισμού σε μία χώρα». Αυτό οδήγησε σε μια ιστορική ιδεολογική σύγκρουση, με κύριο εκφραστή της αντίθετης άποψης τον Λέοντα Τρότσκι και την Αριστερή Αντιπολίτευση. [1, 2]

1. Ποιοι υποστήριζαν ότι ο σοσιαλισμός δεν μπορεί να επικρατήσει σε μία χώρα;

• Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ένγκελς: Είχαν γράψει ότι η κομμουνιστική επανάσταση δεν μπορεί να είναι απλώς εθνική, αλλά θα συμβεί ταυτόχρονα σε όλες τις πολιτισμένες χώρες (ή τουλάχιστον στις πιο αναπτυγμένες καπιταλιστικά, όπως η Αγγλία, η Γαλλία και η Γερμανία).
• Βλαντιμίρ Λένιν (μέχρι το 1924): Ο Λένιν τόνιζε επανειλημμένα ότι η ανατροπή του Τσάρου και η κατάληψη της εξουσίας στη Ρωσία ήταν απλώς ο «πρώτος κρίκος» της παγκόσμιας αλυσίδας. Πίστευε ότι χωρίς τη νίκη της επανάστασης στη Δυτική Ευρώπη (κυρίως στη Γερμανία), το εργατικό κράτος στη Ρωσία θα κατέρρεε ή θα εκφυλιζόταν. [1, 2]
• Λέων Τρότσκι: Μέσω της θεωρίας της «Διαρκούς Επανάστασης», ο Τρότσκι υποστήριζε ότι η εργατική τάξη σε μια καθυστερημένη χώρα όπως η Ρωσία μπορούσε μεν να πάρει πρώτη την εξουσία, αλλά η οικοδόμηση μιας πραγματικής σοσιαλιστικής κοινωνίας ήταν αδύνατη μέσα στα εθνικά σύνορα, λόγω της παγκόσμιας φύσης της καπιταλιστικής οικονομίας. [1, 2, 3]

Η ανατροπή της θέσης (1924)

Όταν οι επαναστάσεις στην Ευρώπη (Γερμανία 1918-1923, Ιταλία 1920) απέτυχαν, η Σοβιετική Ένωση βρέθηκε απομονωμένη. Ο Ιωσήφ Στάλιν και ο Νικολάι Μπουχάριν διατύπωσαν τότε τη θεωρία του «Σοσιαλισμού σε μία χώρα», υποστηρίζοντας ότι η ΕΣΣΔ μπορούσε να χτίσει πλήρως τον σοσιαλισμό μόνη της. Ο Τρότσκι, ο Ζηνόβιεφ και ο Καμένεφ αντιτάχθηκαν σφοδρά, χαρακτηρίζοντάς το εθνικιστική διαστρέβλωση του μαρξισμού. [1, 2, 3, 4]

2. Τι εννοούσαν με τον όρο «Σοσιαλισμός» το 1917;

Για τους Μπολσεβίκους και τους μαρξιστές της εποχής, ο σοσιαλισμός δεν σήμαινε απλώς κρατικοποίηση των εργοστασίων ή ένα ισχυρό κράτος πρόνοιας. Είχε πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά:

• Ανώτερο επίπεδο από τον Καπιταλισμό: Ο σοσιαλισμός οριζόταν ως η πρώτη (κατώτερη) φάση της κομμουνιστικής κοινωνίας. Για να υπάρξει, έπρεπε να βασίζεται σε παραγωγικές δυνάμεις πιο αναπτυγμένες από τις πιο πλούσιες καπιταλιστικές χώρες (π.χ. ΗΠΑ, Μεγάλη Βρετανία). [1]
• Εξάλειψη της σπάνης: Στόχος του σοσιαλισμού ήταν η αφθονία των αγαθών, ώστε να εξαλειφθεί η ανάγκη για ταξικές διαστρωματώσεις και η πάλη για την επιβίωση. [1]
• Μαρασμός του Κράτους: Σε μια σοσιαλιστική κοινωνία, το κράτος (ως μηχανισμός καταπίεσης και βίας) θα άρχιζε σταδιακά να «πεθαίνει» ή να «μαραίνεται», αφού δεν θα υπήρχαν πια τάξεις για να καταπιεστούν. [1]
• Διεθνής καταμερισμός εργασίας: Θεωρούσαν ότι η οικονομία είναι πλέον παγκόσμια. Μια απομονωμένη χώρα (και μάλιστα αγροτική και καθυστερημένη όπως η Ρωσία) δεν θα μπορούσε ποτέ να φτάσει σε αυτή την αφθονία μόνη της, καθώς θα πνιγόταν από τον οικονομικό και στρατιωτικό αποκλεισμό των καπιταλιστικών υπερδυνάμεων. [1]

Σύνοψη των δύο απόψεων

Διάσταση

Διεθνιστική Θέση (Μαρξ, Λένιν, Τρότσκι)

Σοσιαλισμός σε μία χώρα (Στάλιν, Μπουχάριν)

Τι είναι ο Σοσιαλισμός;

Μια κοινωνία παγκόσμιας αφθονίας, χωρίς τάξεις και χωρίς κράτος.

Η κρατική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και η εκβιομηχάνιση εντός των συνόρων.

Πώς επιτυγχάνεται;

Μόνο με την Παγκόσμια Επανάσταση.

Με την εσωτερική ενδυνάμωση της ΕΣΣΔ και την προστασία της από εξωτερικές επεμβάσεις.

Ο ρόλος της Ρωσίας

Το «προγεφύρωμα» που έπρεπε να κρατήσει μέχρι να ξεσπάσει η επανάσταση στη Δύση.

Ένα αυτόνομο φρούριο που μπορεί να ολοκληρώσει τη σοσιαλιστική οικοδόμηση μόνο του.

Wikipedia

Σοσιαλισμός σε μια χώρα - Βικιπαίδεια

Η θέση αυτή υποστήριζε ότι, δεδομένης της ήττας όλων των κομμουνιστικών επαναστάσεων στην Ευρώπη από το 1917 έως 1921 εκτός από αυ...

RedTopia

Για ποιον (απ' όλους) σοσιαλισμό παλεύουμε - RedTopia

1 Νοε 2024 — Οι ηγέτες του 1917, Λένιν και Τρότσκι, ήξεραν τη δύσκολη θέση της Ρωσίας αλλά πόνταραν στη διεθνή εξάπλωση της επανάστασης – ιδιαί...

Ξεκίνημα

Η θεωρία της «Διαρκούς Επανάστασης» και ο Οκτώβρης του ...

21 Αυγ 2022 — ... από κάποιες συνθήκες μάλιστα επιβάλλει τη συμμετοχή της σε επιτροπές ελέγχου της καπιταλιστικής παραγωγής κι έτσι αποκτά εμπει...

μίλαγαν για άμεση κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας;

Όχι ακριβώς άμεσα. Υπάρχει μια πολύ σημαντική διαφορά ανάμεσα στην «ατομική ιδιοκτησία» και την «προσωπική ιδιοκτησία», καθώς και στον χρόνο που απαιτούνταν για την κατάργηση της πρώτης.

Το 1917, οι Μπολσεβίκοι είχαν ένα πολύ ξεκάθαρο πλάνο που διαχώριζε τι καταργείται αμέσως και τι θα καταργούνταν σταδιακά:

1. Τι καταργήθηκε Άμεσα (Μεγάλη Ιδιοκτησία)

Όταν μιλούσαν για κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας, εννοούσαν την ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής – δηλαδή στα εργαλεία με τα οποία παράγεται ο πλούτος μιας κοινωνίας. Τις πρώτες κιόλας ημέρες της επανάστασης, καταργήθηκε άμεσα η ιδιοκτησία σε:

• Τράπεζες και μεγάλα εργοστάσια (κρατικοποιήθηκαν).
• Η γη των γαιοκτημόνων, της Εκκλησίας και του Τσάρου (με το «Διάταγμα για τη Γη», η γη εθνικοποιήθηκε και δόθηκε στους φτωχούς αγρότες για να την καλλιεργούν).

2. Τι ΔΕΝ καταργήθηκε (Προσωπική Ιδιοκτησία)

Υπάρχει μια κοινή παρανόηση ότι ο σοσιαλισμός καταργεί τα πάντα. Οι Μπολσεβίκοι δεν ήθελαν να πάρουν τα προσωπικά αντικείμενα του κόσμου.

• Προσωπική Ιδιοκτησία: Ρούχα, σπίτια, έπιπλα, βιβλία και προσωπικά είδη παρέμεναν στην κατοχή των ανθρώπων.
• Ο Μαρξ είχε γράψει χαρακτηριστικά στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο ότι ο κομμουνισμός δεν στερεί από κανέναν τη δυνατότητα να ιδιοποιείται κοινωνικά προϊόντα, αλλά στερεί τη δυνατότητα να υποδουλώνει την εργασία των άλλων μέσω αυτής της ιδιοκτησίας.

3. Η σταδιακή κατάργηση για τους μικροϊδιοκτήτες (Αγρότες)

Το μεγαλύτερο πρόβλημα στη Ρωσία το 1917 ήταν ότι η πλειοψηφία του πληθυσμού (πάνω από 80%) ήταν μικροαγρότες. Είχαν τη δική τους μικρή γη, το δικό τους άλογο και τα δικά τους εργαλεία.

Οι Μπολσεβίκοι γνώριζαν ότι δεν μπορούσαν να καταργήσουν την ιδιοκτησία των εκατομμυρίων αγροτών με τη βία ή μέσα σε μια νύχτα. Ο Λένιν τόνιζε ότι ο μετασχηματισμός της αγροτικής οικονομίας θα χρειαζόταν χρόνια. Η στρατηγική τους ήταν:

• Βραχυπρόθεσμα: Να επιτρέψουν στους αγρότες να κρατήσουν και να καλλιεργούν τη γη τους (ατομική παραγωγή).
• Μακροπρόθεσμα: Να τους πείσουν εθελοντικά, δείχνοντάς τους τα πλεονεκτήματα των μεγάλων, κρατικών και συνεταιριστικών αγροκτημάτων (κολχόζ), τα οποία θα διέθεταν σύγχρονα τρακτέρ και μηχανήματα που ένας μόνος του δεν θα μπορούσε να αγοράσει.

Συμπέρασμα

Το 1917 μιλούσαν για άμεση κατάργηση του μεγάλου καπιταλισμού (τραπεζίτες, βιομήχανοι, μεγάλοι γαιοκτήμονες), αλλά για μια σταδιακή, οικονομική και εκπαιδευτική διαδικασία όσον αφορά τους εκατομμύρια μικρούς παραγωγούς και αγρότες. Η πλήρης κατάργηση κάθε μορφής ατομικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής θεωρούνταν το αποτέλεσμα της σοσιαλιστικής οικοδόμησης, όχι το σημείο εκκίνησής της.

Αν θέλεις, μπορούμε να δούμε:

• Πώς εφαρμόστηκε αυτό στην πράξη με τη Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ) του Λένιν το 1921.
• Πώς άλλαξε βίαια αυτή η πολιτική αργότερα με τη βίαιη κολεκτιβοποίηση του Στάλιν το 1929.

για να καταλάβω θέλανε την άμεση κατάργηση των μέσων παραγωγής της βιομηχανίας, της βιοτεχνίας και της μικρής παραγωγής εκτός των αγροτών;

Όχι, ούτε για τη βιοτεχνία και το μικρό εμπόριο ήθελαν άμεση κατάργηση.

Όταν οι Μπολσεβίκοι πήραν την εξουσία τον Οκτώβριο του 1917, το σχέδιό τους για τη βιομηχανία και τη βιοτεχνία ήταν πολύ πιο μετριοπαθές από αυτό που τελικά αναγκάστηκαν να κάνουν.

Το αρχικό πλάνο και η εξέλιξή του χωρίζονται σε τρεις πολύ συγκεκριμένες φάσεις:

1. Το αρχικό πλάνο (Τέλη 1917 – Μέσα 1918): «Εργατικός Έλεγχος»

Στους πρώτους μήνες της επανάστασης, ο Λένιν δεν ήθελε να κρατικοποιήσει αμέσως ούτε καν όλες τις μεγάλες βιομηχανίες, πόσο μάλλον τις βιοτεχνίες.

• Τι ζητούσαν: Επέβαλαν τον «Εργατικό Έλεγχο». Αυτό σήμαινε ότι ο ιδιοκτήτης του εργοστασίου ή της βιοτεχνίας παρέμενε ιδιοκτήτης και κρατούσε τα κέρδη του, αλλά οι εργάτες είχαν το δικαίωμα να ελέγχουν τα λογιστικά βιβλία, να βάζουν βέτο στις απολύσεις και να ελέγχουν τις συνθήκες εργασίας.
• Μικρές βιοτεχνίες: Έμεναν εντελώς εκτός κρατικού ελέγχου. Οι τσαγκάρηδες, οι ράφτες, οι φούρναρηδες και οι μικροί έμποροι συνέχιζαν να δουλεύουν κανονικά για τον εαυτό τους.

2. Η ανατροπή λόγω Εμφυλίου: «Πολεμικός Κομμουνισμός» (1918–1921)

Το αρχικό πλάνο κατέρρευσε εξαιτίας του βίαιου ρωσικού εμφυλίου πολέμου και της εισβολής ξένων στρατών. Οι ιδιοκτήτες των εργοστασίων έκαναν σαμποτάζ ή εγκατέλειπαν τις επιχειρήσεις τους. Για να μην καταρρεύσει το μέτωπο, οι Μπολσεβίκοι πέρασαν σε μια ακραία πολιτική, τον Πολεμικό Κομμουνισμό:

• Κρατικοποιήθηκαν σχεδόν τα πάντα, ακόμα και μικρές βιοτεχνίες με μόλις 5 ή 10 εργάτες.
• Απαγορεύτηκε εντελώς το ελεύθερο εμπόριο.
• Αυτή η φάση (που κράτησε 3 χρόνια) ήταν μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης για την επιβίωση του στρατού, και όχι το αρχικό θεωρητικό σχέδιο των Μπολσεβίκων για τον σοσιαλισμό.

3. Η επιστροφή στην ομαλότητα: Η ΝΕΠ (1921–1928)

Μόλις τελείωσε ο πόλεμος, η Ρωσία ήταν οικονομικά κατεστραμμένη. Ο Λένιν παραδέχτηκε ότι η άμεση κατάργηση της μικρής ιδιοκτησίας στον Πολεμικό Κομμουνισμό ήταν λάθος. Έτσι, το 1921 εισήγαγε τη Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ), η οποία ήταν μια μερική επιστροφή στον καπιταλισμό:

• Βιοτεχνία και Μικρό Εμπόριο: Επιτράπηκε ξανά σε ιδιώτες να ανοίγουν μικρές βιοτεχνίες, μαγαζιά, καφενεία και βιοτεχνικά εργαστήρια. Αυτοί οι μικροί καπιταλιστές ονομάστηκαν «Νέπμεν» (Nepmen).
• Τι κράτησε το κράτος: Το κράτος κράτησε μόνο τα λεγόμενα «διοικητικά υψώματα» της οικονομίας: τις τράπεζες, τις μεγάλες βαριές βιομηχανίες (χαλυβουργεία, ορυχεία), τους σιδηροδρόμους και το εξωτερικό εμπόριο.

Συνοπτικά

Το 1917 δεν ήθελαν την άμεση κατάργηση της βιοτεχνίας και της μικρής ιδιοκτησίας.

Η θέση τους ήταν ότι η μικρή παραγωγή (ο τσαγκάρης, ο ράφτης, ο μικροέμπορος) θα έπρεπε να αφεθεί ελεύθερη να λειτουργεί, μέχρι η μεγάλη κρατική σοσιαλιστική βιομηχανία να αναπτυχθεί τόσο πολύ, ώστε να μπορεί να παράγει προϊόντα πιο φθηνά και πιο ποιοτικά από τον βιοτέχνη.

Όταν ο σοσιαλισμός θα πρόσφερε τα πάντα σε αφθονία, η ανάγκη για ατομική βιοτεχνία θα εξαφανιζόταν από μόνη της, οικονομικά και εθελοντικά, χωρίς τη χρήση βίας ή διαταγμάτων.

Θα ήθελες να δούμε πώς αντέδρασε η κοινωνία στην περίοδο της ΝΕΠ και των μικρών ιδιωτών, ή πώς ο Στάλιν σταμάτησε απότομα αυτή την πολιτική το 1928;

και τα 2 να δούμε και που το έγραφε ο Λένιν αυτό

«μέχρι η μεγάλη κρατική σοσιαλιστική βιομηχανία να αναπτυχθεί τόσο πολύ, ώστε να μπορεί να παράγει προϊόντα πιο φθηνά και πιο ποιοτικά από τον βιοτέχνη».

1. Πού το έγραφε ο Λένιν αυτό;

Ο Λένιν ανέπτυξε αυτή τη στρατηγική σε αρκετά κείμενα και ομιλίες του κατά την εισαγωγή της Νέας Οικονομικής Πολιτικής (ΝΕΠ) το 1921. Το πιο εμβληματικό και αναλυτικό έργο του γι' αυτό το θέμα είναι το βιβλίο/μπροσούρα «Για τον Φόρο σε Είδος» (Απρίλιος 1921). [1]

Σε αυτό το κείμενο, ο Λένιν εξηγεί ότι η Ρωσία είναι μια καθυστερημένη χώρα με εκατομμύρια μικρούς παραγωγούς (αγρότες, βιοτέχνες). Αναφέρει χαρακτηριστικά: [1]

«Δεν μπορείς να καταργήσεις τον μικροπαραγωγό με διατάγματα. Πρέπει να τον βοηθήσεις, να του δώσεις προϊόντα. [...] Ο σοσιαλισμός είναι αδύνατος χωρίς τη μεγάλη καπιταλιστική τεχνική που βασίζεται στα τελευταία συμπεράσματα της σύγχρονης επιστήμης.»

Το σκεπτικό του (το οποίο επανέλαβε και στο 10ο και 11ο Συνέδριο του Κόμματος) βασιζόταν στον οικονομικό ανταγωνισμό: [1]

• Το σοβιετικό κράτος κρατά τη μεγάλη βιομηχανία (τα «διοικητικά υψώματα»). [1]
• Επιτρέπει προσωρινά στον βιοτέχνη και τον έμπορο να λειτουργούν ελεύθερα για να πάρει ανάσα η αγορά. [1, 2]
• Η μεγάλη κρατική βιομηχανία πρέπει να εκσυγχρονιστεί (ο Λένιν έδινε τεράστια βάση στον εξηλεκτρισμό της χώρας – το περίφημο πλάνο GOELRO). [1]
• Όταν η κρατική βιομηχανία θα παράγει τρακτέρ, παπούτσια, ρούχα και εργαλεία σε τεράστιες ποσότητες, καλύτερη ποιότητα και πολύ χαμηλότερες τιμές, ο μικρός αγρότης και ο βιοτέχνης θα καταλάβουν μόνοι τους ότι δεν τους συμφέρει να δουλεύουν ατομικά. Θα ενταχθούν εθελοντικά στα κρατικά συνεταιριστικά δίκτυα επειδή το κράτος θα προσφέρει κάτι ανώτερο. [1]

Ο Λένιν ονόμαζε αυτή τη φάση «Κρατικό Καπιταλισμό» υπό εργατικό έλεγχο: ένα αναγκαίο μεταβατικό στάδιο. [1]

2. Πώς αντέδρασε η κοινωνία στην περίοδο της ΝΕΠ (1921-1928);

Η εισαγωγή της ΝΕΠ έφερε ανάλογα με την κοινωνική τάξη τεράστια ανακούφιση, αλλά και μεγάλες αντιθέσεις. [1]

• Οι Αγρότες και οι Μικροβιοτέχνες (Ανακούφιση): Μετά από χρόνια πείνας και πολέμου, οι αγρότες μπορούσαν επιτέλους να πουλήσουν το πλεόνασμα της σοδειάς τους στην ελεύθερη αγορά αντί να τους το κατάσχει το κράτος. Η ύπαιθρος και οι πόλεις γέμισαν ξανά με τρόφιμα, μικρά μαγαζιά, ταβέρνες και βιοτεχνίες. Η οικονομία έφτασε ξανά στα επίπεδα του 1913 (προπολεμικά). [1, 2, 3, 4]
• Η ανάδυση των "Νέπμεν" (Nepmen): Δημιουργήθηκε μια νέα τάξη πλουσίων. Ήταν οι μεσάζοντες, οι χονδρέμποροι και οι ιδιοκτήτες μικρών εργοστασίων. Αυτοί οι άνθρωποι έβγαζαν πολλά χρήματα, ζούσαν προκλητικά πολυτελή ζωή στα καζίνο και τα εστιατόρια της Μόσχας, γεγονός που προκαλούσε την οργή των φτωχών εργατών. [1, 2, 3]
• Οι Εργάτες και η Αριστερή Πτέρυγα (Απογοήτευση): Πολλοί εργάτες και ιδεολόγοι Μπολσεβίκοι ένιωσαν ότι η επανάσταση προδόθηκε. Έβλεπαν τον καπιταλισμό να επιστρέφει. Οι μισθοί των εργατών στα κρατικά εργοστάσια παρέμεναν χαμηλοί, η ανεργία αυξήθηκε, και οι "Νέπμεν" πλούτιζαν. [1, 2]

Το 1923 ξέσπασε η «Κρίση του Ψαλιδιού»: Οι τιμές των βιομηχανικών προϊόντων (που παρήγαγε το κράτος) ανέβηκαν στα ύψη επειδή η βιομηχανία ήταν ακόμα αδύναμη, ενώ οι τιμές των αγροτικών προϊόντων έπεσαν. Οι αγρότες άρχισαν να κρύβουν τα γεννήματά τους, αρνούμενοι να τα πουλήσουν φθηνά, με αποτέλεσμα να απειληθούν ξανά οι πόλεις με πείνα. [1]

3. Πώς και γιατί ο Στάλιν σταμάτησε απότομα τη ΝΕΠ το 1928;

Ο Λένιν πέθανε το 1924. Μέχρι το 1927, η ΝΕΠ είχε φτάσει στα όριά της. Η Σοβιετική Ένωση παρέμενε μια απομονωμένη, αγροτική χώρα, περικυκλωμένη από εχθρικά καπιταλιστικά κράτη, με τον κίνδυνο ενός νέου πολέμου να πλησιάζει. [1]

Ο Ιωσήφ Στάλιν, αφού εξουδετέρωσε πολιτικά τον Τρότσκι (ο οποίος ζητούσε νωρίτερα μια πιο προσεκτική και σχεδιασμένη εκβιομηχάνιση), έκανε μια βίαιη στροφή 180 μοιρών. Αντί να περιμένει τον εθελοντικό και οικονομικό ανταγωνισμό που έλεγε ο Λένιν, αποφάσισε να επιβάλει τον σοσιαλισμό «από τα πάνω» και με τη βία: [1]

• Το Πρώτο Πενταετές Πλάνο (1928): Ο Στάλιν κατήργησε τη ΝΕΠ και εισήγαγε την απόλυτα κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία. Όλες οι μικρές βιοτεχνίες, τα μαγαζιά και το ελεύθερο εμπόριο απαγορεύτηκαν ξανά και κρατικοποιήθηκαν. [1, 2]
• Βίαιη Κολεκτιβοποίηση (1929): Το κράτος διέταξε την άμεση κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας των αγροτών. Η γη και τα ζώα τους κατασχέθηκαν για να δημιουργηθούν τα τεράστια κρατικά αγροκτήματα (Κολχόζ). [1]
• Η εξόντωση των Κουλάκων και των Νέπμεν: Οι πλούσιοι αγρότες (κουλάκοι) και οι Νέπμεν θεωρήθηκαν «ταξικοί εχθροί». Εκατοντάδες χιλιάδες συνελήφθησαν, εκτοπίστηκαν στη Σιβηρία ή εκτελέστηκαν. [1]

Γιατί το έκανε;

Ο Στάλιν πίστευε ότι η ΕΣΣΔ έπρεπε να εκβιομηχανιστεί μέσα σε 10 χρόνια, αλλιώς οι δυτικές δυνάμεις θα την κατέστρεφαν. Χρειαζόταν τα σιτηρά των αγροτών για να τα εξάγει στο εξωτερικό, ώστε να αγοράσει σύγχρονα βιομηχανικά μηχανήματα για τα νέα εργοστάσια χάλυβα, όπλων και τρακτέρ.

Αυτή η βίαιη διακοπή της ΝΕΠ πέτυχε μεν μια τρομερή και ταχύτατη εκβιομηχάνιση της ΕΣΣΔ, αλλά πλήρωσε βαρύτατο τίμημα σε ανθρώπινες ζωές, οδηγώντας σε τεράστιες εξεγέρσεις στην ύπαιθρο, σφαγή των ζώων από τους ίδιους τους αγρότες (για να μην τα δώσουν στο κράτος) και τον μεγάλο φονικό λιμό του 1932-1933 (Γολοντομόρ).

World History Encyclopedia

Lenin's New Economic Policy - World History Encyclopedia

27 Αυγ 2025 — Lenin could then claim that workers and the state remained in a harmonious partnership, which was working towards a better future.

Wikipedia

New Economic Policy - Wikipedia

The main policy Lenin used was an end to grain requisitions and instead instituted a tax (Prodnalog) on the peasants, thereby allo...

Alpha History

The New Economic Policy (NEP) - Alpha History

22 Φεβ 2024 — Five key points. 1. The New Economic Policy, or NEP, was a revised economic strategy, developed and introduced by Lenin in early 1...

δεν μπορούσαν να κρατήσουν με διατάγματα τις βιομηχανικές τιμές χαμηλά;

Το προσπάθησαν, αλλά η οικονομική πραγματικότητα αποδείχθηκε πιο ισχυρή από τα κυβερνητικά διατάγματα. [1, 2]

Όταν ξέσπασε η «Κρίση των Ψαλιδιών» το 1923, η σοβιετική κυβέρνηση όντως εξέδωσε διατάγματα και επέβαλε πλαφόν για να αναγκάσει τις βιομηχανίες να μειώσουν τις τιμές τους. Αυτό όμως οδήγησε σε ένα ακόμα μεγαλύτερο πρόβλημα, το οποίο ονομάστηκε «ο λιμός των εμπορευμάτων» (goods famine). [1, 2, 3]

Η κρατική παρέμβαση με διατάγματα απέτυχε για τρεις βασικούς λόγους:

1. Το πραγματικό κόστος παραγωγής ήταν τεράστιο

Η ρωσική βιομηχανία είχε καταστραφεί από τον Α' Παγκόσμιο και τον Εμφύλιο Πόλεμο. Τα εργοστάσια είχαν παλιά μηχανήματα, δεν υπήρχαν πρώτες ύλες και το εργατικό δυναμικό δεν ήταν εξειδικευμένο. [1]

• Για να φτιαχτεί, για παράδειγμα, ένα ζευγάρι μπότες ή ένα αλέτρι, το εργοστάσιο ξόδευε τεράστια ποσά.
• Όταν η κυβέρνηση διέταξε: «Θα πουλάτε τις μπότες στη μισή τιμή», τα εργοστάσια άρχισαν να μπαίνουν μέσα οικονομικά (να καταγράφουν μεγάλες ζημιές), καθώς η τιμή πώλησης ήταν χαμηλότερη από το κόστος των υλικών. [1]

2. Εξαφανίστηκαν τα προϊόντα από την αγορά («Λιμός Εμπορευμάτων»)

Καθώς το κράτος επέβαλε τεχνητά χαμηλές τιμές, η ζήτηση εκτοξεύθηκε, αλλά η παραγωγή δεν μπορούσε να την καλύψει. [1]

• Τα κρατικά καταστήματα άδειασαν αμέσως.
• Δημιουργήθηκε μια τεράστια Μαύρη Αγορά. Οι ιδιώτες έμποροι (Νέπμεν) αγόραζαν κρυφά τα φθηνά προϊόντα από τα κρατικά εργοστάσια και τα μεταπουλούσαν στη διπλάσια τιμή κάτω από το τραπέζι. Έτσι, ο αγρότης και πάλι δεν έβρισκε φθηνά προϊόντα. [1]

3. Η απάντηση των αγροτών: Το «κρυμμένο» σιτάρι

Οι αγρότες δεν ήταν υπάλληλοι του κράτους, ήταν αυτόνομοι παραγωγοί. Όταν είδαν ότι το κράτος τούς ανάγκαζε να πουλάνε το σιτάρι τους πολύ φθηνά (για να ταΐζονται οι πόλεις), ενώ ταυτόχρονα δεν μπορούσαν να βρουν βιομηχανικά προϊόντα στις αγορές, αντέδρασαν απλά: σταμάτησαν να πουλάνε. [1, 2]

• Κράτησαν το σιτάρι στις αποθήκες τους, το έδιναν ως τροφή στα ζώα τους ή το μετέτρεπαν σε αλκοόλ (σαμογκόν).
• Αυτό οδήγησε τις πόλεις και τον στρατό στα πρόθυρα της πείνας το 1927-1928. [1]

Το ιδεολογικό αδιέξοδο

Η αποτυχία των διαταγμάτων να ρυθμίσουν την αγορά απέδειξε στους Μπολσεβίκους ότι δεν μπορείς να έχεις ταυτόχρονα και ελεύθερη αγορά (ΝΕΠ) και απόλυτο κρατικό έλεγχο τιμών. [1]

Αυτό το οικονομικό βραχυκύκλωμα ήταν που χρησιμοποίησε ο Στάλιν ως δικαιολογία. Σκέφτηκε: «Αφού δεν μπορούμε να ελέγξουμε τις τιμές με διατάγματα όσο οι αγρότες και οι βιοτέχνες είναι ανεξάρτητοι, θα καταργήσουμε την ανεξαρτησία τους. Θα πάρουμε τη γη και τα εργαστήρια με τη βία, ώστε και η παραγωγή και οι τιμές να ορίζονται από εμάς». [1, 2]

Αν θέλεις, μπορούμε να συζητήσουμε:

• Ποια ήταν η εναλλακτική πρόταση του Τρότσκι για την κρίση των τιμών (την οποία ο Στάλιν αρχικά απέρριψε αλλά μετά αντέγραψε βίαια).
• Πώς λειτουργούσε ο κεντρικός σχεδιασμός (Gosplan) που αντικατέστησε τη ΝΕΠ.

Marxists Internet Archive

Strauss: Soviet Russia: Anatomy of a Social History Section 4

During the earlier NEP years it had been the aim of the government to ease relations between the peasants and the Soviet power by ...

East Tennessee State University

The Role of Inflation in Soviet History: Prices, Living Standards ...

The economy made an astounding recovery in the 1920s under the New. Economic Policy, but industrial prices rose much faster than a...

Britannica

New Economic Policy (NEP) | Facts & History | Britannica Money

31 Αυγ 2026 — Money was reintroduced into the economy in 1922 (it had been abolished under War Communism). The peasantry were allowed to own and...

ναικαιταδύο

1. Η εναλλακτική πρόταση του Τρότσκι (Η Αριστερή Αντιπολίτευση)

Όταν ξέσπασε η «Κρίση των Ψαλιδιών» το 1923, ο Λέων Τρότσκι και ο οικονομολόγος Εβγκένι Πρεομπραζένσκι διέγνωσαν νωρίς το πρόβλημα και πρότειναν μια εντελώς διαφορετική λύση από αυτή που εφάρμοσε αργότερα ο Στάλιν.

Η πρότασή τους βασιζόταν σε έναν σχεδιασμένο, σταδιακό και εκπαιδευτικό μετασχηματισμό:

• Βιομηχανικός Σχεδιασμός Πρώτα: Υποστήριζαν ότι το κράτος έπρεπε να ρίξει όλο το βάρος στην ανάπτυξη της βαριάς βιομηχανίας αμέσως. Μόνο αν το κράτος παρήγαγε φθηνά τρακτέρ και λιπάσματα, θα μπορούσε να πείσει τον αγρότη να μπει εθελοντικά σε συνεταιρισμούς.
• «Άντληση» κεφαλαίων μέσω φορολογίας (Όχι βίας): Ο Πρεομπραζένσκι μίλησε για την «πρωταρχική σοσιαλιστική συσσώρευση». Πρότεινε το κράτος να φορολογήσει βαριά τους πλούσιους αγρότες (κουλάκους) και τους εμπόρους (Νέπμεν) και να χρησιμοποιήσει αυτά τα χρήματα για να χτίσει εργοστάσια.
• Εθελοντική Συνεταιριστικοποίηση: Ο Τρότσκι τόνιζε ότι η κολεκτιβοποίηση της αγροτιάς έπρεπε να γίνει με ρυθμούς που θα άντεχε η βιομηχανία (να προλαβαίνει να τους δίνει τρακτέρ) και ποτέ με τη βία.

Πώς αντέδρασε ο Στάλιν;

Αρχικά (1923–1927), ο Στάλιν συμμάχησε με τη δεξιά πτέρυγα του κόμματος (Μπουχάριν) και απέρριψε τις ιδέες του Τρότσκι ως «αριστερό εξτρεμισμό» που θα κατέστρεφε τη συμμαχία εργατών-αγροτών.

Όταν όμως η ΝΕΠ κατέρρευσε το 1928, ο Στάλιν αντέγραψε την ιδέα της εκβιομηχάνισης, αλλά αφαίρεσε κάθε έννοια εθελοντισμού. Αντί για σταδιακή φορολογία, επέβαλε την απόλυτη, βίαιη απαλλοτρίωση των αγροτών μέσα σε λίγους μήνες, οδηγώντας στην καταστροφή που είδαμε προηγουμένως.

2. Πώς λειτουργούσε ο Κεντρικός Σχεδιασμός (Gosplan);

Μετά την κατάργηση της ΝΕΠ το 1928, η αγορά, ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης και ο ανταγωνισμός των τιμών καταργήθηκαν πλήρως. Τη θέση τους πήρε η Gosplan (η Κρατική Επιτροπή Σχεδιασμού), η οποία μετέτρεψε ολόκληρη τη Σοβιετική Ένωση σε ένα τεράστιο, ενιαίο εργοστάσιο.

Η Gosplan λειτουργούσε μέσω των περίφημων «Πενταετών Πλάνων» με τον εξής τρόπο:

• Διαταγές από τα πάνω (Όχι τιμές αγοράς): Μια ομάδα γραφειοκρατών και οικονομολόγων στη Μόσχα αποφάσιζε για τα πάντα. Δεν κοίταζαν τι ήθελε να αγοράσει ο κόσμος, αλλά τι χρειαζόταν το κράτος. Όριζαν με ακρίβεια: «Το εργοστάσιο Χ στα Ουράλια θα παράγει φέτος 50.000 τόνους ατσάλι, η τιμή του θα είναι τόσα ρούβλια και θα παραδοθεί στο εργοστάσιο Ψ για να γίνουν τανκς».
• Η εξάλειψη του κέρδους: Τα εργοστάσια δεν λειτουργούσαν για να βγάλουν κέρδος. Αν ένα εργοστάσιο είχε ζημιές, το κράτος το χρηματοδοτούσε. Αν είχε κέρδη, αυτά πήγαιναν στα κρατικά ταμεία. Μοναδικό κριτήριο επιτυχίας ήταν η εκπλήρωση του πλάνου (ποσοτικά).
• Καθορισμός μισθών και κατανάλωσης: Το κράτος όριζε τους μισθούς όλων των εργαζομένων και τις τιμές όλων των προϊόντων στα κρατικά καταστήματα.

Τα θετικά και τα αρνητικά του συστήματος

Πλεονεκτήματα της Gosplan

Μειονεκτήματα / Προβλήματα

Γιγαντιαία Εκβιομηχάνιση: Μέσα σε 10 χρόνια (1928-1938), η ΕΣΣΔ από καθυστερημένη αγροτική χώρα έγινε η 2η βιομηχανική υπερδύναμη στον κόσμο, χτίζοντας από το μηδέν πόλεις, φράγματα, σιδηροδρόμους και εργοστάσια.

Τρομερές Ελλείψεις (Ουρές): Επειδή το βάρος έπεφτε στη βαριά βιομηχανία (μέταλλα, όπλα), η παραγωγή καταναλωτικών αγαθών (ρούχα, παπούτσια, χαρτί υγείας, ηλεκτρικές συσκευές) παραμελήθηκε, δημιουργώντας μόνιμες ελλείψεις.

Μηδενική Ανεργία: Το κράτος σχεδίαζε τις θέσεις εργασίας, οπότε όλοι είχαν μια δουλειά εξασφαλισμένη.

Κακή Ποιότητα: Καθώς τα εργοστάσια νοιάζονταν μόνο να πιάσουν τον αριθμό (π.χ. 10.000 παπούτσια), η ποιότητα ήταν άθλια, αφού δεν υπήρχε ανταγωνισμός για να τα βελτιώσει.

Προετοιμασία για Πόλεμο: Αυτή η βιομηχανική βάση επέτρεψε στην ΕΣΣΔ να νικήσει τη ναζιστική Γερμανία στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Γραφειοκρατία & Ψεύτικα Στοιχεία: Οι διευθυντές των εργοστασίων συχνά έλεγαν ψέματα στα χαρτιά ότι έπιασαν το πλάνο για να μην εκτελεστούν ή φυλακιστούν, παραπλανώντας το κεντρικό κράτος.

Αυτό το μοντέλο της Gosplan, που γεννήθηκε από τη βίαιη διακοπή της ΝΕΠ το 1928, παρέμεινε ο οικονομικός σκελετός της Σοβιετικής Ένωσης μέχρι και την κατάρρευσή της το 1991.

Αν θέλεις, μπορούμε να εξερευνήσουμε περισσότερο:

• Πώς αντέδρασε ο Μπουχάριν (η «Δεξιά Αντιπολίτευση») στη βίαιη στροφή του Στάλιν.
• Πώς επηρέασε αυτός ο κεντρικός σχεδιασμός την καθημερινή ζωή ενός απλού Σοβιετικού εργάτη τη δεκαετία του 1930.

και τα δύο αυτά, αλλά δεν θα μπορούσαν να πετύχουν τα ίδια αποτελέσματα χωρίς βία;

Αυτό είναι το πιο κρίσιμο ερώτημα που απασχολεί τους ιστορικούς και τους οικονομολόγους μέχρι σήμερα.

Η σύντομη απάντηση είναι ότι η πλειοψηφία των αναλυτών και των σύγχρονων οικονομολόγων πιστεύει πως ΝΑΙ, θα μπορούσαν να είχαν πετύχει εξαιρετικά αποτελέσματα χωρίς τη βία, ακολουθώντας έναν πιο ομαλό, ισορροπημένο δρόμο. Ωστόσο, ο Στάλιν και η ηγεσία του πίστευαν ότι δεν είχαν τον χρόνο να περιμένουν.

Ας δούμε πώς συνδέεται αυτό με τη στάση του Μπουχάριν, την καθημερινή ζωή των εργατών και την εναλλακτική πορεία που χάθηκε.

1. Η «Δεξιά Αντιπολίτευση» του Μπουχάριν: Ο δρόμος χωρίς βία

Ο Νικολάι Μπουχάριν (ο κορυφαίος θεωρητικός του κόμματος μετά τον Λένιν) αντιτάχθηκε σφοδρά στη βίαιη στροφή του Στάλιν το 1928. Η πρότασή του ήταν ο ορισμός της ανάπτυξης χωρίς βία:

• «Πλουτίζετε» (Η έκκληση στους αγρότες): Ο Μπουχάριν πίστευε ότι η ΝΕΠ έπρεπε να συνεχιστεί για δεκαετίες. Το σύνθημά του προς τους αγρότες ήταν να αναπτυχθούν οικονομικά.
• Ανάπτυξη με τον ρυθμό της χελώνας: Υποστήριζε ότι η εκβιομηχάνιση έπρεπε να χρηματοδοτηθεί από τα πλεονάσματα που θα πουλούσαν οι αγρότες מרצונם (εθελοντικά) στο κράτος και μέσω της ομαλής φορολογίας.
• Σοσιαλισμός μέσω της αγοράς: Πίστευε ότι το κράτος θα νικούσε τον καπιταλισμό όχι με τη βία, αλλά αποδεικνύοντας ότι τα κρατικά εργοστάσια και οι εθελοντικοί συνεταιρισμοί είναι πιο αποδοτικοί.

Γιατί ο Στάλιν απέρριψε τον Μπουχάριν;

Ο Στάλιν πίστευε ότι ο δρόμος του Μπουχάριν ήταν πολύ αργός. Σε μια διάσημη ομιλία του το 1931, ο Στάλιν είπε: «Είμαστε 50 με 100 χρόνια πίσω από τις αναπτυγμένες χώρες. Πρέπει να καλύψουμε αυτή την απόσταση σε 10 χρόνια. Ή θα το κάνουμε, ή θα μας συνθλίψουν». Ο φόβος ενός επικείμενου πολέμου (που επιβεβαιώθηκε το 1941 με την εισβολή του Χίτλερ) ήταν το βασικό επιχείρημα για τη χρήση ακραίας βίας ώστε να γίνει η χώρα βιομηχανική υπερδύναμη «εδώ και τώρα».

2. Η καθημερινή ζωή του Σοβιετικού Εργάτη τη δεκαετία του 1930

Η βίαιη εκβιομηχάνιση μετέτρεψε τη ζωή των εργατών σε μια μόνιμη κατάσταση «οικονομικού πολέμου»:

• Ενθουσιασμός και Θυσία: Υπήρχε ένα μεγάλο κομμάτι της νεολαίας και των εργατών που πίστευε πραγματικά στο όραμα. Δούλευαν εθελοντικά 12-14 ώρες την ημέρα, μέσα στο χιόνι και τις λάσπες, για να χτίσουν από το μηδέν γιγαντιαίες πόλεις όπως το Μαγκνιτογκόρσκ (μια πόλη-χαλυβουργείο).
• Ο «Σταχανοβισμός» (Η πίεση για παραγωγή): Από το όνομα του ανθρακωρύχου Αλεξέι Σταχάνοφ, το κράτος δημιούργησε ένα κίνημα εργατών που έσπαγαν τα ρεκόρ παραγωγής. Αυτό όμως χρησιμοποιήθηκε από τη διοίκηση για να ανέβουν τα γενικά όρια παραγωγής (νόρμες) για όλους τους εργάτες, αυξάνοντας την εξάντληση.
• Στρατιωτική πειθαρχία στα εργοστάσια: Η καθυστέρηση στη δουλειά ή η παραγωγή ελαττωματικού προϊόντος θεωρούνταν «σαμποτάζ κατά του κράτους» και μπορούσε να οδηγήσει τον εργάτη στα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας (Γκουλάγκ).
• Η ζωή στην «Κομμουνάλκα»: Λόγω της έκρηξης του πληθυσμού στις πόλεις (εκατομμύρια αγρότες έγιναν εργάτες), υπήρχε τρομερή έλλειψη στέγης. Οι άνθρωποι ζούσαν σε κοινόβια διαμερίσματα, όπου κάθε οικογένεια είχε ένα δωμάτιο και μοιραζόταν την κουζίνα και το μπάνιο με άλλες 5-10 οικογένειες.

3. Θα μπορούσαν να πετύχουν τα ίδια χωρίς βία;

Αν η ΕΣΣΔ είχε ακολουθήσει την πρόταση του Τρότσκι (σχεδιασμένη εκβιομηχάνιση με φορολόγηση και εθελοντικούς συνεταιρισμούς από το 1923) ή του Μπουχάριν (συνέχιση της ΝΕΠ με ομαλή ανάπτυξη), η ιστορική και οικονομική ανάλυση δείχνει τα εξής:

• Η οικονομία θα ήταν πιο υγιής: Δεν θα είχαν σφαγιαστεί τα μισά ζώα της χώρας από τους αγρότες που αντιδρούσαν στην κολεκτιβοποίηση, ούτε θα είχαν πεθάνει εκατομμύρια άνθρωποι από τον λιμό. Η αγροτική παραγωγή θα τροφοδοτούσε ομαλά τις πόλεις.
• Καλύτερη ποιότητα προϊόντων: Η ανάπτυξη δεν θα βασιζόταν μόνο στους τόνους ατσαλιού, αλλά και στην ποιότητα, καθώς η αγορά θα λειτουργούσε ακόμα εν μέρει.
• Το ερώτημα του χρόνου: Το μεγάλο «αν» της ιστορίας είναι αν η ΕΣΣΔ θα προλάβαινε να χτίσει αρκετά τανκς και αεροπλάνα μέχρι το 1941 χωρίς τη σταλινική βία. Πολλοί σύγχρονοι οικονομολόγοι (όπως ο Alec Nove) υποστηρίζουν ότι μια πιο ισορροπημένη οικονομία, χωρίς το χάος και την τρομοκρατία της σταλινικής γραφειοκρατίας, θα μπορούσε να είναι εξίσου –αν όχι περισσότερο– αποδοτική και προετοιμασμένη για τον πόλεμο, έχοντας επιπλέον έναν πληθυσμό που δεν θα ήταν εξουθενωμένος από τις εσωτερικές διώξεις.

Αν θέλεις, μπορείς να μου πεις:

• Ποια από τις τρεις τάσεις (Στάλιν, Τρότσκι ή Μπουχάριν) σου φαίνεται πιο λογική με βάση τις συνθήκες της εποχής;
• Θέλεις να εξετάσουμε πώς αυτή η συζήτηση για τον κεντρικό σχεδιασμό επηρέασε την μεταπολεμική Ευρώπη;

Ο Μπουχάριν πίστευε ότι η ΝΕΠ έπρεπε να συνεχιστεί για δεκαετίες. Ο Λένιν πίστευε το ίδιο δηλ. δεν τον ενδιέφερε το χρονικό διάστημα που θα απαιτούσε αυτή η πορεία επίσης και τα άλλα δυο που αναφέρεις

1. Τι πίστευε ο Λένιν για τη διάρκεια της ΝΕΠ;

Ο Λένιν πίστευε και αυτός ότι η ΝΕΠ έπρεπε να κρατήσει για μεγάλο χρονικό διάστημα, αλλά η προσέγγισή του είχε μια σημαντική διαφορά από του Μπουχάριν: ο Λένιν έβλεπε τη ΝΕΠ με έναν βαθύ ρεαλισμό και αγωνία για τον χρόνο.

• Όχι για πάντα, αλλά για «ολόκληρες εποχές»: Στα τελευταία του κείμενα (όπως το «Για τον Συνεταιρισμό» το 1923), ο Λένιν έγραψε τη διάσημη φράση ότι η ΝΕΠ εισήχθη «στα σοβαρά και για μεγάλο χρονικό διάστημα» (vseryoz i nadolgo). Εκτιμούσε ότι ο μετασχηματισμός των αγροτών μέσω των συνεταιρισμών θα απαιτούσε «μια ολόκληρη ιστορική εποχή», η οποία στην καλύτερη περίπτωση θα κρατούσε 10 με 20 χρόνια, υπό την προϋπόθεση ότι η χώρα θα είχε ειρήνη.
• Η αγωνία για το χρονικό διάστημα: Αντίθετα με τον Μπουχάριν που έβλεπε την πορεία αυτή πιο χαλαρά («με τον ρυθμό της χελώνας»), τον Λένιν τον ενδιέφερε πάρα πολύ ο χρόνος. Φοβόταν ότι αν η ΝΕΠ κρατούσε πάρα πολύ χωρίς να αναπτύσσεται η κρατική βιομηχανία, ο καπιταλισμός της υπαίθρου (οι πλούσιοι αγρότες) θα γινόταν τόσο ισχυρός που θα ανέτρεπε το εργατικό κράτος. Για τον Λένιν, η ΝΕΠ ήταν μια μάχη δρόμου: το κράτος έπρεπε να χρησιμοποιήσει τον χρόνο της ΝΕΠ για να εκβιομηχανίσει τη χώρα πριν οι καπιταλιστικές δυνάμεις ή οι εσωτερικοί εχθροί επιτεθούν.

2. Ποια τάση ήταν η πιο λογική με βάση τις συνθήκες της εποχής;

Κάθε μία από τις τρεις τάσεις είχε τη δική της εσωτερική λογική, αλλά και τεράστια ρίσκα:

• Η τάση του Μπουχάριν (Η πιο ανθρώπινη αλλά ρισκαδόρικη διεθνώς): Ήταν η πιο λογική οικονομικά για την εσωτερική ειρήνη της χώρας. Ανέπτυσσε την οικονομία ομαλά, χωρίς να εξοντώνει τους παραγωγούς. Το τεράστιο ρίσκο της ήταν στρατιωτικό: Αν η ΕΣΣΔ πήγαινε με τον «ρυθμό της χελώνας», θα ήταν εντελώς απροετοίμαστη (χωρίς βαριά βιομηχανία όπλων και τανκς) όταν ο Χίτλερ εισέβαλε το 1941.
• Η τάση του Τρότσκι (Η πιο διορατική αλλά πολιτικά απομονωμένη): Ήταν ίσως η πιο ισορροπημένη θεωρητικά. Είδε την κρίση από το 1923 και ζήτησε έγκαιρη, προσχεδιασμένη εκβιομηχάνιση με φορολογία των πλουσίων, ώστε να μην φτάσει η χώρα στο αδιέξοδο του 1928. Το πρόβλημά της ήταν ότι βασιζόταν στην ελπίδα της Παγκόσμιας Επανάστασης. Αν αυτή δεν ερχόταν, η ΕΣΣΔ θα έπρεπε να επιβιώσει σε μόνιμη οικονομική πολιορκία.
• Η τάση του Στάλιν (Η πιο κυνική αλλά αποτελεσματική για την επιβίωση του κράτους): Δεν είχε οικονομική λογική, είχε στρατιωτική λογική. Ο Στάλιν αντιμετώπισε την οικονομία ως πεδίο μάχης. Η βίαιη κολεκτιβοποίηση κατέστρεψε την ύπαιθρο, αλλά πέτυχε τον μοναδικό στόχο που έθεσε ο Στάλιν: να πάρει το σιτάρι με τη βία, να το πουλήσει στο εξωτερικό και να φτιάξει μια γιγαντιαία πολεμική βιομηχανία μέσα σε 10 χρόνια. Χωρίς αυτή τη βιομηχανία, η ΕΣΣΔ πιθανότατα θα είχε χάσει τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

3. Πώς η συζήτηση για τον Κεντρικό Σχεδιασμό επηρέασε τη μεταπολεμική Ευρώπη;

Το πείραμα της σοβιετικής Gosplan τη δεκαετία του 1930, παρά τη βία του, άφησε άναυδη τη Δύση. Όταν ο καπιταλιστικός κόσμος βυθιζόταν στη Μεγάλη Ύφεση του 1929 (με εκατομμύρια ανέργους και κλειστά εργοστάσια), η Σοβιετική Ένωση εμφάνιζε ιλιγγιώδεις ρυθμούς ανάπτυξης και μηδενική ανεργία.

Αυτό επηρέασε βαθύτατα τη μεταπολεμική Ευρώπη (μετά το 1945) με δύο τρόπους:

• Στην Ανατολική Ευρώπη (Σοβιετικό Μπλοκ): Χώρες όπως η Πολωνία, η Ουγγαρία, η Τσεχοσλοβακία και η Ανατολική Γερμανία υιοθέτησαν αυτούσιο το σταλινικό μοντέλο της Gosplan. Κατήργησαν την ατομική ιδιοκτησία, επέβαλαν Πενταετή Πλάνα και έριξαν όλο το βάρος στη βαριά βιομηχανία, αντιμετωπίζοντας μετέπειτα τα ίδια ακριβώς προβλήματα (ελλείψεις σε καταναλωτικά αγαθά, ουρές στα καταστήματα).
• Στη Δυτική Ευρώπη (Καπιταλισμός με Σχεδιασμό): Οι δυτικές δημοκρατίες (Γαλλία, Μεγάλη Βρετανία, Ιταλία) κατάλαβαν ότι αν άφηναν την αγορά εντελώς ελεύθερη όπως πριν τον πόλεμο, θα οδηγούνταν ξανά σε κρίσεις και κοινωνικές εξεγέρσεις. Έτσι, υιοθέτησαν τον Κεϋνσιανισμό και τον «Διευθυντισμό» (Dirigisme):
• Το κράτος κρατικοποίησε βασικούς τομείς (ρεύμα, τρένα, άνθρακα, τράπεζες), όπως ήθελε ο Λένιν το 1917.
• Χώρες όπως η Γαλλία εισήγαγαν τα δικά τους «Ενδεικτικά Πενταετή Πλάνα» (όχι υποχρεωτικά με τη βία, αλλά με κίνητρα προς τις επιχειρήσεις).
• Δημιουργήθηκε το Κράτος Πρόνοιας (δωρεάν υγεία, παιδεία, συντάξεις) ως ένα «αντίδοτο» στον κομμουνισμό, για να δειχθεί στους εργάτες ότι ο καπιταλισμός μπορεί να τους φροντίσει χωρίς να χρειαστεί να κάνουν επανάσταση.

Αν θέλεις, μπορούμε να εστιάσουμε σε κάτι πιο συγκεκριμένο:

• Πώς επηρέασε αυτή η ιστορία το Κομμουνιστικό Κίνημα στην Ελλάδα εκείνη την περίοδο;
• Να δούμε περισσότερες λεπτομέρειες για το πώς κατέρρευσε η οικονομία της Ανατολικής Ευρώπης λόγω αυτού του σχεδιασμού στα τέλη του 20ού αιώνα;

και τα δυο

1. Πώς επηρέασε αυτή η ιστορία το Κομμουνιστικό Κίνημα στην Ελλάδα;

Η ιδεολογική σύγκρουση στη Μόσχα τη δεκαετία του 1920 (Στάλιν εναντίον Τρότσκι και Μπουχάριν) μεταφέρθηκε αυτούσια και με μεγάλη ένταση στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ). Η επικράτηση του Στάλιν στην ΕΣΣΔ σφράγισε την πορεία της ελληνικής αριστεράς:

• Η «Μπολσεβικοποίηση» και η διαγραφή των Τροτσκιστών: Στα τέλη της δεκαετίας του 1920, το ΚΚΕ ευθυγραμμίστηκε πλήρως με τις οδηγίες της Κομμουνιστικής Διεθνούς (Κομιντέρν), η οποία ελεγχόταν από τον Στάλιν. Όποια στελέχη υποστήριζαν τις θέσεις του Τρότσκι για την «Παγκόσμια Επανάσταση» ή επέκριναν τον γραφειοκρατικό εκφυλισμό της ΕΣΣΔ διαγράφηκαν ως «φραξιονιστές». Ανάμεσα σε αυτούς ήταν και ιστορικά στελέχη όπως ο Παντελής Πουλιόπουλος (πρώην Γενικός Γραμματέας του ΚΚΕ), ο οποίος ίδρυσε στη συνέχεια τον ελληνικό τροτσκιστικό χώρο.
• Η ανάδειξη του Νίκου Ζαχαριάδη (1931): Για να σταματήσει την εσωτερική φαγωμάρα στο ελληνικό κόμμα, η Μόσχα παρενέβη απευθείας το 1931 και διόρισε νέα ηγεσία υπό τον Νίκο Ζαχαριάδη. Ο Ζαχαριάδης ήταν ένας κλασικός σταλινικός ηγέτης, εκπαιδευμένος στη Μόσχα, ο οποίος μετέφερε πιστά το συγκεντρωτικό και πειθαρχημένο μοντέλο λειτουργίας στην Ελλάδα.
• Η Θεωρία των Σταδίων: Η σταλινική ανάλυση για την Ελλάδα όριζε ότι επειδή η χώρα ήταν καθυστερημένη και αγροτική, δεν ήταν έτοιμη για άμεση σοσιαλιστική επανάσταση. Έπρεπε πρώτα να περάσει από ένα «αστικοδημοκρατικό στάδιο» (ανάπτυξη του καπιταλισμού και συμμαχία με τις δημοκρατικές δυνάμεις). Αυτή η θεωρία επηρέασε καθοριστικά τη στρατηγική του ΕΑΜ κατά την Κατοχή και τις αποφάσεις που οδήγησαν στα Δεκεμβριανά και τον Εμφύλιο.

2. Πώς κατέρρευσε η οικονομία της Ανατολικής Ευρώπης λόγω του Κεντρικού Σχεδιασμού;

Το μοντέλο της Gosplan, που λειτούργησε αποτελεσματικά για την πολεμική προετοιμασία της δεκαετίας του 1930, άρχισε να δείχνει τα δομικά του όρια μετά το 1960. Όταν η οικονομία πέρασε από τη φάση της «ποσοτικής» ανάπτυξης (χτίσιμο εργοστασίων) στη φάση της «ποιοτικής» (τεχνολογία, καταναλωτικά αγαθά), ο κεντρικός σχεδιασμός βραχυκύκλωσε για τρεις κύριους λόγους:

Α) Η αδυναμία υπολογισμού των αναγκών (Το πληροφοριακό χάος)

Σε μια ελεύθερη αγορά, οι τιμές ανεβοκατεβαίνουν ανάλογα με τη ζήτηση. Στην ΕΣΣΔ και το Ανατολικό Μπλοκ, η Gosplan έπρεπε να ορίσει τις τιμές και τις ποσότητες για εκατομμύρια προϊόντα (από το μέγεθος των βιδών μέχρι τον αριθμό των ψωμιών σε κάθε χωριό).

• Αυτό ήταν ανθρωπίνως αδύνατο. Το αποτέλεσμα ήταν το εξής παράδοξο: ένα εργοστάσιο να παράγει χιλιάδες παπούτσια που δεν ήθελε κανείς (επειδή ήταν άσχημα ή σε λάθος νούμερο) και ταυτόχρονα να υπάρχει μόνιμη έλλειψη σε βασικά αγαθά, όπως το κρέας ή τα αυτοκίνητα, για τα οποία οι πολίτες περίμεναν σε λίστες αναμονής ακόμα και 10 χρόνια.

Β) Η έλλειψη κινήτρων για καινοτομία

Επειδή τα εργοστάσια δεν είχαν ανταγωνισμό και δεν λειτουργούσαν για το κέρδος, οι διευθυντές δεν είχαν κανένα κίνητρο να βελτιώσουν τα προϊόντα τους ή να εισαγάγουν νέες τεχνολογίες. Αν άλλαζαν τη γραμμή παραγωγής για να φτιάξουν κάτι πιο σύγχρονο, κινδύνευαν να μην πιάσουν το ποσοτικό πλάνο του μήνα και να τιμωρηθούν. Έτσι, η Ανατολική Ευρώπη έχασε εντελώς το τρένο της ψηφιακής επανάστασης και των ηλεκτρονικών υπολογιστών.

Γ) Η Περεστρόικα και το τελικό κραχ (1985–1991)

Όταν ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ ανέλαβε την εξουσία το 1985, η σοβιετική οικονομία βρισκόταν σε πλήρη στασιμότητα, ενώ συντηρούνταν τεχνητά από τις εξαγωγές πετρελαίου. Όταν οι διεθνείς τιμές του πετρελαίου κατέρρευσαν στα μέσα της δεκαετίας του '80, το κράτος ξέμεινε από χρήματα.

Ο Γκορμπατσόφ προσπάθησε να μεταρρυθμίσει το σύστημα με την Περεστρόικα (Ανασυγκρότηση):

• Επέτρεψε σε κρατικές επιχειρήσεις να αυτοχρηματοδοτούνται και εισήγαγε στοιχεία της αγοράς (κάτι σαν μια καθυστερημένη ΝΕΠ).
• Το αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό: Το παλιό συγκεντρωτικό σύστημα διαλύθηκε, αλλά το νέο σύστημα της αγοράς δεν είχε προλάβει να δημιουργηθεί. Ο κεντρικός έλεγχος χάθηκε, ο πληθωρισμός εκτοξεύθηκε, οι ελλείψεις στα ράφια έγιναν οι χειρότερες από την εποχή του πολέμου και η οικονομική κατάρρευση οδήγησε αναπόφευκτα στη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991.

Ανακεφαλαίωση της ιστορικής διαδρομής

Αν δούμε όλη την πορεία από το 1917 μέχρι το 1991, γίνεται φανερός ο ιστορικός κύκλος:

• 1917: Ξεκίνημα με το όραμα μιας παγκόσμιας κοινωνίας αφθονίας.
• 1921: Υποχώρηση στη ΝΕΠ (μικρός καπιταλισμός) για να επιβιώσει η κατεστραμμένη χώρα.
• 1928: Βίαιη κατάργηση της ΝΕΠ από τον Στάλιν και επιβολή του Κεντρικού Σχεδιασμού (Gosplan) για στρατιωτικούς λόγους.
• 1945-1980: Εξαγωγή αυτού του μοντέλου στην Ανατολική Ευρώπη και σταδιακή οικονομική του ασφυξία λόγω έλλειψης ευελιξίας.
• 1991: Συνολική κατάρρευση του συστήματος λόγω των δομικών προβλημάτων του σχεδιασμού.

Αν θέλεις, μπορούμε να εστιάσουμε σε κάποιο συγκεκριμένο σημείο αυτής της διαδρομής:

• Να δούμε τις λεπτομέρειες για το πώς η κρίση του πετρελαίου τη δεκαετία του '80 έδωσε το τελειωτικό χτύπημα στην ΕΣΣΔ.
• Να αναλύσουμε περισσότερο τη δράση του Παντελή Πουλιόπουλου και της ελληνικής αντιπολίτευσης τη δεκαετία του '30.
• Να εξετάσουμε το μοντέλο της Γιουγκοσλαβίας του Τίτο, η οποία προσπάθησε να εφαρμόσει έναν «τρίτο δρόμο» (σοσιαλισμός με αγορά και εργατική αυτοδιαχείριση).

Παγκόσμια Επανάσταση

Η Παγκόσμια Επανάσταση δεν ήταν απλώς ένα ρομαντικό σύνθημα για τους Μπολσεβίκους το 1917, αλλά η απόλυτη γεωπολιτική και οικονομική προϋπόθεση για να επιβιώσει η Ρωσική Επανάσταση.

Όπως είδαμε, ο Λένιν, ο Τρότσκι και όλοι οι μαρξιστές της εποχής πίστευαν ότι η εργατική εξουσία στη Ρωσία ήταν απλώς η «θρυαλλίδα» που θα πυροδοτούσε την επανάσταση στην εκβιομηχανισμένη Δυτική Ευρώπη.

1. Γιατί θεωρούσαν απαραίτητη την Παγκόσμια Επανάσταση;

• Η οικονομική καθυστέρηση της Ρωσίας: Η Ρωσία ήταν μια απέραντη αγροτική χώρα με ελάχιστα εργοστάσια σε σχέση με τον πληθυσμό της. Οι Μπολσεβίκοι πίστευαν ότι ο σοσιαλισμός απαιτεί αφθονία αγαθών και υψηλή τεχνολογία. Περίμεναν, λοιπόν, ότι μια επανάσταση στη Γερμανία ή την Αγγλία θα έφερνε τη σύγχρονη δυτική τεχνολογία και τα μηχανήματα στη Ρωσία, ενώ η Ρωσία θα έστελνε στη Δύση τρόφιμα και πρώτες ύλες.
• Η στρατιωτική περικύκλωση: Ήταν βέβαιοι ότι αν η επανάσταση έμενε απομονωμένη, οι μεγάλες καπιταλιστικές δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, ΗΠΑ, Ιαπωνία) θα ενώνονταν για να συντρίψουν στρατιωτικά το σοβιετικό κράτος (κάτι που όντως προσπάθησαν να κάνουν κατά τον Ρωσικό Εμφύλιο, στέλνοντας στρατεύματα).

2. Πόσο κοντά έφτασε η Ευρώπη στην Παγκόσμια Επανάσταση (1918–1923);

Η πεποίθηση των Μπολσεβίκων δεν ήταν εκτός πραγματικότητας. Αμέσως μετά τη λήξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, η Ευρώπη τραντάχτηκε από ένα γιγαντιαίο επαναστατικό κύμα:

• Γερμανία (1918–1919): Ο Τσάρος έπεσε στη Ρωσία, και ο Κάιζερ (Αυτοκράτορας) έπεσε στη Γερμανία. Ιδρύθηκαν «Συμβούλια Εργατών και Στρατιωτών» (Σοβιέτ) στο Βερολίνο, το Μόναχο και το Αμβούργο. Η εξέγερση των «Σπαρτακιστών» (με επικεφαλής τη Ρόζα Λούξεμπουργκ και τον Καρλ Λίμπκνεχτ) επιχείρησε να πάρει την εξουσία, αλλά κατεστάλη βίαια από τον στρατό και τις ακροδεξιές παραστρατιωτικές ομάδες (Freikorps) με τη στήριξη των Σοσιαλδημοκρατών.
• Ουγγαρία (1919): Ο κομμουνιστής Μπέλα Κουν κατέλαβε την εξουσία και ίδρυσε την Ουγγρική Σοβιετική Δημοκρατία, η οποία όμως κατέρρευσε μετά από λίγους μήνες λόγω ξένης στρατιωτικής επέμβασης.
• Ιταλία (1919–1920): Η περίοδος ονομάστηκε «Κόκκινη Διετία» (Biennio Rosso). Οι εργάτες κατέλαβαν μαζικά τα εργοστάσια στον ιταλικό Βορρά (Μιλάνο, Τορίνο) και άρχισαν να τα λειτουργούν μόνοι τους, φτάνοντας ένα βήμα πριν την ανατροπή του καθεστώτος.

Για να συντονίσουν αυτό το παγκόσμιο κίνημα, οι Μπολσεβίκοι ίδρυσαν το 1919 στη Μόσχα την Τρίτη Κομμουνιστική Διεθνή (Κομιντέρν).

3. Γιατί απέτυχε η Παγκόσμια Επανάσταση;

Μέχρι το 1923, όλες οι εξεγέρσεις στη Δύση είχαν ηττηθεί. Οι βασικοί λόγοι ήταν:

• Η ισχύς της αστικής τάξης στη Δύση: Τα δυτικά κράτη είχαν πολύ πιο βαθιές δημοκρατικές και θεσμικές ρίζες από την τσαρική Ρωσία, καθώς και ισχυρότερους στρατιωτικούς μηχανισμούς.
• Η διάσπαση του εργατικού κινήματος: Στη Δύση, τα μεγάλα Σοσιαλδημοκρατικά Κόμματα (που είχαν την πλειοψηφία των εργατών) επέλεξαν τον δρόμο των μεταρρυθμίσεων μέσα στο κοινοβούλιο και εναντιώθηκαν στην ένοπλη μπολσεβίκικη επανάσταση.
• Η έλλειψη έμπειρων ηγετών: Τα νέα κομμουνιστικά κόμματα στη Δύση ήταν άπειρα και δεν είχαν την οργανωτική πειθαρχία που είχαν χτίσει οι Μπολσεβίκοι στη Ρωσία για δεκαετίες στην παρανομία.

4. Η Ιστορική Καμπή: Από την Παγκόσμια Επανάσταση στον «Σοσιαλισμό σε μία χώρα»

Η αποτυχία της ευρωπαϊκής επανάστασης δημιούργησε ένα τεράστιο ιδεολογικό και υπαρξιακό σοκ στη Μόσχα, το οποίο οδήγησε στη σύγκρουση Στάλιν-Τρότσκι:

• Η θέση του Τρότσκι (Διαρκής Επανάσταση): Ο Τρότσκι υποστήριζε ότι η απομόνωση της Ρωσίας επιβεβαίωνε τη θεωρία του. Έλεγε ότι η ΕΣΣΔ έπρεπε να χρησιμοποιήσει την Κομιντέρν για να προετοιμάσει την επόμενη παγκόσμια επανάσταση (π.χ. στην Κίνα ή τη Μεγάλη Βρετανία στα μέσα του '20), διότι αν κλεινόταν στον εαυτό της, η γραφειοκρατία θα έπνιγε το εργατικό κράτος.
• Η θέση του Στάλιν (Σοσιαλισμός σε μία χώρα): Ο Στάλιν εκμεταλλεύτηκε την κούραση του ρωσικού πληθυσμού από τους συνεχείς πολέμους. Το μήνυμά του ήταν: «Δεν μπορούμε να περιμένουμε πότε θα κάνουν επανάσταση οι Γερμανοί ή οι Γάλλοι εργάτες. Θα στηριχθούμε στις δικές μας δυνάμεις και θα χτίσουμε το δικό μας αυτόνομο σοσιαλιστικό φρούριο».

Με την επικράτηση του Στάλιν, η Κομιντέρν άλλαξε ρόλο: από εργαλείο για την ανατροπή του παγκόσμιου καπιταλισμού, μετατράπηκε σε όργανο της εξωτερικής πολιτικής της Μόσχας, με σκοπό την προστασία και τη σταθερότητα της Σοβιετικής Ένωσης.

Αν θέλεις, μπορούμε να εξετάσουμε:

• Τη δράση της Ρόζας Λούξεμπουργκ και γιατί η αποτυχία της γερμανικής επανάστασης θεωρείται το πιο καθοριστικό σημείο της ευρωπαϊκής ιστορίας του 20ού αιώνα.
• Πώς η αλλαγή της γραμμής της Κομιντέρν επηρέασε την άνοδο του Φασισμού και του Ναζισμού στην Ευρώπη τη δεκαετία του '30.

και τα δύο

1. Η Ρόζα Λούξεμπουργκ και η Γερμανική Επανάσταση (1918-1919)

Η αποτυχία της Γερμανικής Επανάστασης θεωρείται από πολλούς ιστορικούς ως το πιο καθοριστικό σημείο καμπής ολόκληρου του 20ού αιώνα. Αν η επανάσταση είχε πετύχει στη Γερμανία, η ιστορία της Ευρώπης θα είχε γραφτεί εντελώς διαφορετικά: η Σοβιετική Ρωσία δεν θα είχε απομονωθεί, ο σταλινισμός δεν θα είχε το έδαφος να αναπτυχθεί, και ο Χίτλερ πιθανότατα δεν θα είχε ανέβει ποτέ στην εξουσία.

Η Ρόζα Λούξεμπουργκ ήταν ηγετική φυσιογνωμία της αριστερής πτέρυγας των Γερμανών Σοσιαλδημοκρατών και ιδρύτρια (μαζί με τον Καρλ Λίμπκνεχτ) της επαναστατικής ένωσης «Σπάρτακος» (μετέπειτα Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας - KPD).

• Η θεωρητική της διαφωνία με τον Λένιν: Αν και η Λούξεμπουργκ υπερασπίστηκε με πάθος τη Ρωσική Επανάσταση, άσκησε σκληρή και προφητική κριτική στον Λένιν και τους Μπολσεβίκους για τη στρατηγική τους. Στο βιβλίο της «Η Ρωσική Επανάσταση» (1918) έγραψε ότι η κατάργηση της δημοκρατίας, του ελεύθερου τύπου και του δικαιώματος του συνέρχεσθαι από τους Μπολσεβίκους δεν θα οδηγούσε στον σοσιαλισμό, αλλά στη δικτατορία μιας μικρής κλίκας γραφειοκρατών. Η διάσημη φράση της ήταν: «Η ελευθερία νοείται πάντα ως ελευθερία γι' αυτόν που σκέφτεται διαφορετικά».
• Η εξέγερση των Σπαρτακιστών (Ιανουάριος 1919): Μετά την πτώση του Κάιζερ το 1918, η Γερμανία βρισκόταν σε αναβρασμό. Τον Ιανουάριο του 1919, οι εργάτες στο Βερολίνο ξεσηκώθηκαν. Η Λούξεμπουργκ θεωρούσε ότι η εξέγερση ήταν πρόωρη, καθώς οι μάζες στην υπόλοιπη Γερμανία δεν ήταν έτοιμες, αλλά αρνήθηκε να εγκαταλείψει τους εργάτες και μπήκε στην πρώτη γραμμή.
• Η δολοφονία της: Η σοσιαλδημοκρατική κυβέρνηση της Γερμανίας (SPD), στην προσπάθειά της να καταστείλει την επανάσταση, συμμάχησε με τον παλιό αυτοκρατορικό στρατό και τις ακροδεξιές παραστρατιωτικές ομάδες Freikorps (από τις οποίες ξεπήδησαν αργότερα οι Ναζί). Στις 15 Ιανουαρίου 1919, οι Freikorps συνέλαβαν τη Λούξεμπουργκ και τον Λίμπκνεχτ. Τους βασάνισαν άγρια, τους εκτέλεσαν και πέταξαν το σώμα της Ρόζας σε ένα κανάλι του Βερολίνου. Η δολοφονία τους σφράγισε το οριστικό και ματωμένο διαζύγιο ανάμεσα στη Σοσιαλδημοκρατία και τον Κομμουνισμό.

2. Πώς η αλλαγή γραμμής της Κομιντέρν επηρέασε την άνοδο του Φασισμού και του Ναζισμού

Όταν ο Στάλιν εδραίωσε την εξουσία του και επέβαλε τη θεωρία του «Σοσιαλισμού σε μία χώρα», η Κομμουνιστική Διεθνής (Κομιντέρν) άρχισε να αλλάζει συνεχώς τη στρατηγική της, ανάλογα με τα συμφέροντα της σοβιετικής εξωτερικής πολιτικής. Αυτές οι ιδεολογικές παλινδρομήσεις είχαν τραγικές συνέπειες στην Ευρώπη της δεκαετίας του '30:

Α) Η περίοδος του «Σοσιαλφασισμού» (1928-1933) – Η άνοδος του Χίτλερ

Το 1928, ο Στάλιν επέβαλε στην Κομιντέρν το δόγμα της «Τρίτης Περιόδου». Σύμφωνα με αυτό, ο καπιταλισμός κατέρρεε και ο κύριος εχθρός των κομμουνιστών δεν ήταν οι φασίστες, αλλά οι Σοσιαλδημοκράτες, τους οποίους ο Στάλιν ονόμασε «Σοσιαλφασίστες».

• Το αποτέλεσμα στη Γερμανία: Το Κομμουνιστικό Κόμμα (KPD) και το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (SPD) —οι δύο μεγαλύτερες δυνάμεις της εργατικής τάξης που μαζί είχαν περισσότερους ψήφους από τον Χίτλερ— αντί να ενωθούν ενάντια στην απειλή του Ναζισμού, πολεμούσαν με μίσος μεταξύ τους. Ο Τρότσκι, από την εξορία, έγραφε απεγνωσμένα άρθρα ζητώντας ένα «Ενιαίο Εργατικό Μέτωπο» για να σταματήσουν τον Χίτλερ, αλλά η Μόσχα τον αγνόησε.
• Λόγω αυτής της διάσπασης, ο Χίτλερ κατάφερε να πάρει την εξουσία το 1933, και το πρώτο πράγμα που έκανε ήταν να κλείσει στα στρατόπεδα συγκέντρωσης τόσο τους Κομμουνιστές όσο και τους Σοσιαλδημοκράτες.

Β) Η στροφή στα «Λαϊκά Μέτωπα» (1934-1939) – Ο Ισπανικός Εμφύλιος

Μετά την καταστροφή στη Γερμανία, ο Στάλιν κατάλαβε το λάθος του και άλλαξε τη γραμμή της Κομιντέρν κατά 180 μοίρες, εισάγοντας τα «Λαϊκά Μέτωπα» (1935). Τώρα, οι κομμουνιστές έπρεπε να συμμαχήσουν όχι μόνο με τους σοσιαλδημοκράτες, αλλά και με τα φιλελεύθερα, αστικά κόμματα για να υπερασπιστούν την αστική δημοκρατία από τον φασισμό.

• Το αποτέλεσμα στην Ισπανία (1936-1939): Όταν ξέσπασε ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος, το Λαϊκό Μέτωπο πήρε την εξουσία. Ο Στάλιν έστειλε όπλα και συμβούλους για να βοηθήσει τη Δημοκρατία ενάντια στον φασίστα στρατηγό Φράνκο. Όμως, η προτεραιότητα του Στάλιν δεν ήταν να γίνει μια σοσιαλιστική επανάσταση στην Ισπανία (κάτι που φοβόταν ότι θα τρόμαζε την Αγγλία και τη Γαλλία και θα τις έσπρωχνε σε συμμαχία με τον Χίτλερ).
• Έτσι, οι σταλινικοί πράκτορες της σοβιετικής NKVD στην Ισπανία στράφηκαν εναντίον των ίδιων των συμμάχων τους: κατέστειλαν βίαια τις επαναστατικές εργατικές πολιτοφυλακές των Αναρχικών (CNT) και των αντισταλινικών μαρξιστών (POUM), οδηγώντας σε έναν «εμφύλιο μέσα στον εμφύλιο» και διευκολύνοντας τελικά τη νίκη του Φράνκο.

Γ) Το Σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ (1939-1941)

Η τελική και πιο κυνική στροφή της σταλινικής εξωτερικής πολιτικής έγινε τον Αύγουστο του 1939. Βλέποντας ότι η Αγγλία και η Γαλλία δεν ήθελαν μια πραγματική συμμαχία μαζί του εναντίον του Χίτλερ, ο Στάλιν υπέγραψε το Σύμφωνο Μη Επίθεσης με τη Ναζιστική Γερμανία.

• Η Κομιντέρν διέταξε αμέσως όλα τα κομμουνιστικά κόμματα της Ευρώπης να σταματήσουν την αντιφασιστική ρητορική και να κηρύξουν ότι ο επερχόμενος Β' Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν απλώς ένας «ιμπεριαλιστικός πόλεμος» και από τις δύο πλευρές.
• Αυτή η γραμμή κράτησε μέχρι τις 22 Ιουνίου 1941, όταν ο Χίτλερ πρόδωσε τη συμφωνία και εισέβαλε στη Σοβιετική Ένωση (Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα), αναγκάζοντας την ΕΣΣΔ να μπει στον πόλεμο και τα κομμουνιστικά κόμματα να πρωτοστατήσουν πλέον στα εθνικά κινήματα αντίστασης σε όλη την Ευρώπη (όπως το ΕΑΜ στην Ελλάδα).

Θέλεις να εξετάσουμε πώς αυτή η αντιφατική πολιτική των Λαϊκών Μετώπων και του Συμφώνου Μολότοφ-Ρίμπεντροπ επηρέασε συγκεκριμένα την Ελλάδα και τη στάση του ΚΚΕ την περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά και του Ελληνοϊταλικού Πολέμου του 1940;

ναι

Η περίοδος από το 1935 έως το 1941 ήταν μια από τις πιο περίπλοκες και γεμάτες αντιφάσεις φάσεις στην ιστορία του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας (ΚΚΕ). Η ηγεσία του Νίκου Ζαχαριάδη κλήθηκε να εφαρμόσει τις απότομες στροφές της Μόσχας στην ελληνική πραγματικότητα, με φόντο τη δικτατορία του Μεταξά και το ξέσπασμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

1. Η περίοδος του Λαϊκού Μετώπου και η Δικτατορία Μεταξά (1935–1936)

Ακολουθώντας τη νέα γραμμή της Κομιντέρν για συμμαχία όλων των δημοκρατικών δυνάμεων ενάντια στον φασισμό, το ΚΚΕ προσπάθησε να συγκροτήσει ένα «Λαϊκό Μέτωπο» στην Ελλάδα.

• Το Σύμφωνο Σοφούλη-Σκλάβαινα (1936): Στις εκλογές του Ιανουαρίου του 1936, κανένα από τα δύο μεγάλα αστικά κόμματα (Βενιζελικοί και Αντιβενιζελικοί) δεν μπορούσε να σχηματίσει κυβέρνηση. Το Παλλαϊκό Μέτωπο (το σχήμα του ΚΚΕ) έβγαλε 15 βουλευτές και έγινε ο ρυθμιστής των εξελίξεων. Οι κομμουνιστές υπέγραψαν ένα μυστικό σύμφωνο με τον αρχηγό των Φιλελευθέρων, Θεμιστοκλή Σοφούλη: θα τον στήριζαν για Πρόεδρο της Βουλής με αντάλλαγμα την κατάργηση του «Ιδιωνύμου» (του νόμου που δίωκε τους κομμουνιστές) και την αμνηστία των πολιτικών κρατουμένων.
• Η προδοσία και η άνοδος του Μεταξά: Όταν το σύμφωνο αποκαλύφθηκε, τα αστικά κόμματα πανικοβλήθηκαν. Φοβούμενα την άνοδο της επιρροής του ΚΚΕ και τις μεγάλες εργατικές απεργίες (όπως η αιματηρή εξέγερση του Μαΐου του 1936 στη Θεσσαλονίκη), επέτρεψαν στον Ιωάννη Μεταξά να γίνει πρωθυπουργός. Στις 4 Αυγούστου 1936, με την έγκριση του Βασιλιά Γεωργίου Β', ο Μεταξάς επέβαλε φασιστικού τύπου δικτατορία, χρησιμοποιώντας ως δικαιολογία τον «κομμουνιστικό κίνδυνο».

Η δικτατορία του Μεταξά διέλυσε το ΚΚΕ. Χιλιάδες στελέχη εξορίστηκαν (στην Ανάφη, τον Άη Στράτη) ή φυλακίστηκαν (στην Ακροναυπλία). Ο διαβόητος υπουργός Ασφαλείας, Κωνσταντίνος Μανιαδάκης, πέτυχε κάτι πρωτοφανές: δημιούργησε μια ψεύτικη «Προσωρινή Διοίκηση» του ΚΚΕ στελεχωμένη από πράκτορες της Ασφάλειας, η οποία εξέδιδε δικό της Ριζοσπάστη, μπερδεύοντας πλήρως τα μέλη του κόμματος.

2. Το Σύμφωνο Μολότοφ - Ρίμπεντροπ και το «Μυστήριο» του 1939

Όταν υπογράφηκε το σοβιετοναζιστικό σύμφωνο τον Αύγουστο του 1939, η ηγεσία του ΚΚΕ βρισκόταν σε απόλυτο κομφούζιο:

• Οι περισσότεροι ηγέτες ήταν απομονωμένοι στις φυλακές, χωρίς επικοινωνία με τη Μόσχα.
• Η επίσημη γραμμή της Κομιντέρν επέβαλε τώρα να σταματήσει ο αντιφασιστικός αγώνας και ο πόλεμος να αντιμετωπίζεται ως «ιμπεριαλιστικός». Για τους Έλληνες κομμουνιστές, που έβλεπαν τον Μεταξά να εφαρμόζει φασιστικά μοντέλα και τον Μουσολίνι να απειλεί τα σύνορα, αυτή η γραμμή ήταν ψυχολογικά και πολιτικά αδιανόητη.

3. Το Έπος του '40 και τα Τρία Γράμματα του Ζαχαριάδη

Το αποκορύφωμα της ιδεολογικής σύγκρουσης ήρθε με την ιταλική εισβολή στις 28 Οκτωβρίου 1940. Ο Νίκος Ζαχαριάδης, κρατούμενος στις φυλακές της Γενικής Ασφάλειας, πήρε μια ιστορική πρωτοβουλία που ήρθε σε πλήρη αντίθεση με την τότε επίσημη γραμμή της Μόσχας.

Το Πρώτο Γράμμα (2 Νοεμβρίου 1940) – Η πατριωτική έξαρση

Ο Ζαχαριάδης έγραψε ένα ανοιχτό γράμμα προς τον ελληνικό λαό, το οποίο δημοσιεύτηκε στον τύπο. Ήταν ένα μνημείο πατριωτικού λόγου:

«Ο Μουσολίνι χτύπησε την Ελλάδα [...] Στον πόλεμο αυτό, που τον διευθύνει η κυβέρνηση Μεταξά, όλοι μας πρέπει να δώσουμε όλες μας τις δυνάμεις, χωρίς καμιά επιφύλαξη. [...] Κάθε πράξη μας πρέπει να τείνει στη νίκη.»

Το γράμμα αυτό είχε τεράστια επίδραση. Χιλιάδες φυλακισμένοι κομμουνιστές ζήτησαν από τον Μεταξά να τους στείλει στην πρώτη γραμμή του μετώπου για να πολεμήσουν (ο Μεταξάς το αρνήθηκε). Ο Ζαχαριάδης έβαλε την υπεράσπιση της πατρίδας πάνω από το Σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ.

Το Δεύτερο και Τρίτο Γράμμα – Η ευθυγράμμιση με τη Μόσχα

Όταν η Μόσχα έμαθε για το πρώτο γράμμα, θορυβήθηκε, καθώς παραβίαζε τη γραμμή της ουδετερότητας απέναντι στον Άξονα. Μέσω της ψεύτικης «Προσωρινής Διοίκησης» και των πιέσεων, ο Ζαχαριάδης αναγκάστηκε να αλλάξει στάση.

Στο δεύτερο (Νοέμβριος 1940) και κυρίως στο τρίτο γράμμα του (Ιανουάριος 1941), ο Ζαχαριάδης έκανε στροφή 180 μοιρών:

• Δήλωσε ότι από τη στιγμή που ο ελληνικός στρατός πέρασε τα σύνορα και μπήκε στην Αλβανία, ο πόλεμος έπαψε να είναι αμυντικός και έγινε «ιμπεριαλιστικός» και «κατακτητικός».
• Ζήτησε την ανατροπή του Μεταξά και την ειρήνευση με την Ιταλία μέσω της μεσολάβησης της Σοβιετικής Ένωσης.

Αυτή η μεταστροφή αποξένωσε το ΚΚΕ από ένα μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας, που εκείνη τη στιγμή ζούσε το έπος των αλβανικών βουνών.

4. Η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα (Ιούνιος 1941) και η γέννηση του ΕΑΜ

Όλα άλλαξαν στις 22 Ιουνίου 1941, όταν ο Χίτλερ εισέβαλε στην ΕΣΣΔ. Οι αντιφάσεις εξαφανίστηκαν μέσα σε μία νύχτα. Ο πόλεμος έγινε ξανά για όλο το κομμουνιστικό κίνημα ένας «Μεγάλος Πατριωτικός Αντιφασιστικός Αγώνας».

Οι Έλληνες κομμουνιστές, απελευθερωμένοι από το ιδεολογικό βάρος του Συμφώνου Μολότοφ-Ρίμπεντροπ, πρωτοστάτησαν. Τον Σεπτέμβριο του 1941 ίδρυσαν το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) και αργότερα τον ΕΛΑΣ. Η στρατηγική του «Λαϊκού Μετώπου» (συμμαχία με άλλα μικρότερα σοσιαλιστικά και δημοκρατικά κόμματα) εφαρμόστηκε πλέον με τεράστια επιτυχία, μετατρέποντας το ΚΚΕ από ένα μικρό, καταδιωκόμενο κόμμα του 4% της προπολεμικής περιόδου, στην κυρίαρχη πολιτική και στρατιωτική δύναμη της κατεχόμενης Ελλάδας.

Αν θέλεις, μπορείς να μου πεις:

• Θέλεις να δούμε πώς αυτή η προπολεμική καχυποψία επηρέασε τις σχέσεις του ΕΑΜ με τους Βρετανούς και τα αστικά κόμματα κατά τη διάρκεια της Κατοχής;
• Σε ενδιαφέρει να αναλύσουμε τη μοίρα του ίδιου του Νίκου Ζαχαριάδη, ο οποίος στάλθηκε από τους Γερμανούς στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Νταχάου;

Η επίσημη γραμμή της Κομιντέρν επέβαλε τώρα να σταματήσει ο αντιφασιστικός αγώνας και ο πόλεμος να αντιμετωπίζεται ως «ιμπεριαλιστικός».δηλ. τι εννοούσαν εκείνη την εποχή γιατί από ότι φαίνεται ο ορός ιμπεριαλισμός ήταν κάτι σαν λάστιχο

Έχεις απόλυτο δίκιο στην παρατήρησή σου: ο όρος «ιμπεριαλιστικός» χρησιμοποιήθηκε πράγματι σαν «λάστιχο» από τη Μόσχα, ανάλογα με τις διπλωματικές ανάγκες της Σοβιετικής Ένωσης.

Ωστόσο, για να καταλάβουμε τι εννοούσαν θεωρητικά εκείνη την εποχή (1939–1941) και γιατί άλλαζαν τη σημασία του, πρέπει να ανατρέξουμε στη βασική μαρξιστική θεωρία για τον ιμπεριαλισμό, την οποία είχε διατυπώσει ο ίδιος ο Λένιν το 1916 στο βιβλίο του «Ο Ιμπεριαλισμός, ανώτατο στάδιο του Καπιταλισμού».

1. Τι σήμαινε επιστημονικά ο «Ιμπεριαλισμός» για τους μαρξιστές;

Για το κομμουνιστικό κίνημα, ο ιμπεριαλισμός δεν σήμαινε απλώς «μια χώρα που επιτίθεται σε μια άλλη» (όπως τον εννοούμε στην καθομιλουμένη σήμερα). Σήμαινε μια πολύ συγκεκριμένη ιστορική φάση του καπιταλισμού, όπου:

• Τα μεγάλα μονοπώλια και οι τράπεζες έχουν ενωθεί (χρηματιστικό κεφάλαιο).
• Οι μεγάλες δυνάμεις έχουν μοιράσει τον πλανήτη σε «σφαίρες επιρροής», αποικίες και αγορές.
• Όταν οι αγορές στενεύουν, οι καπιταλιστικές χώρες οδηγούνται νομοτελειακά σε μεταξύ τους πολέμους για να ξαναμοιράσουν τον κόσμο.

2. Πώς έγινε ο όρος «λάστιχο» την περίοδο 1939–1941;

Ανάλογα με το ποιος ήταν σύμμαχος της ΕΣΣΔ, η Μόσχα προσάρμοζε τον ορισμό για το ποιος διεξάγει «ιμπεριαλιστικό» (άρα άδικο) πόλεμο και ποιος όχι:

Φάση Α: Πριν το Σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ (Μέχρι τον Αύγουστο 1939)

• Η γραμμή: Ο Φασισμός (Γερμανία, Ιταλία) είναι ο «επιθετικός ιμπεριαλισμός». Αντίθετα, οι αστικές δημοκρατίες (Αγγλία, Γαλλία) θεωρούνταν «μη επιθετικές» και οι κομμουνιστές έπρεπε να συμμαχήσουν μαζί τους.
• Ο αγώνας: Ήταν «αντιφασιστικός και αμυντικός».

Φάση Β: Μετά το Σύμφωνο (Αύγουστος 1939 – Ιούνιος 1941)

Όταν ο Στάλιν συμμάχησε με τον Χίτλερ, η Μόσχα έπρεπε να δικαιολογήσει τη νέα της στάση. Έτσι, ενεργοποίησε ξανά την παλιά ανάλυση του Λένιν για τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και δήλωσε:

• Η νέα γραμμή: Ο πόλεμος που ξέσπασε ανάμεσα στην Αγγλία/Γαλλία και τη Γερμανία είναι «ιμπεριαλιστικός και από τις δύο πλευρές».
• Τι σήμαινε αυτό στην πράξη; Σήμαινε ότι δεν υπήρχε «καλή» και «κακή» πλευρά. Η Αγγλία και η Γαλλία δεν πολεμούσαν για τη δημοκρατία και την ελευθερία, αλλά για να κρατήσουν τις αποικίες τους, ενώ η Γερμανία πολεμούσε για να τις πάρει. Εφόσον ήταν ένας πόλεμος ανάμεσα σε ληστές, οι εργάτες και τα κομμουνιστικά κόμματα δεν έπρεπε να πάρουν το μέρος κανενός. Έπρεπε να μείνουν ουδέτεροι και να καταγγέλλουν εξίσου τον Χίτλερ και τον Τσόρτσιλ.

Πώς επηρέασε αυτό την Ελλάδα το 1940;

Όταν η Ιταλία επιτέθηκε στην Ελλάδα, η Κομιντέρν είδε την κυβέρνηση του Μεταξά ως σύμμαχο και εξάρτημα του αγγλικού ιμπεριαλισμού. Γι' αυτό, μετά το πρώτο πατριωτικό γράμμα του Ζαχαριάδη, η Μόσχα επέβαλε τη θέση ότι ο πόλεμος στην Αλβανία μετατράπηκε σε «ιμπεριαλιστικό»: θεώρησε ότι η Ελλάδα έγινε το «πιόνι» της Αγγλίας στη σύγκρουσή της με τον Άξονα για τον έλεγχο της Μεσογείου.

Φάση Γ: Μετά την εισβολή του Χίτλερ στην ΕΣΣΔ (Ιούνιος 1941)

Μόλις η Γερμανία επιτέθηκε στη Σοβιετική Ένωση, ο όρος άλλαξε ξανά:

• Η Αγγλία και οι ΗΠΑ έπαψαν αυτόματα να αποκαλούνται «ιμπεριαλιστικές δυνάμεις» στα κομμουνιστικά έντυπα και έγιναν «οι μεγάλοι δημοκρατικοί σύμμαχοι».
• Ο πόλεμος μετατράπηκε και πάλι, μέσα σε μια νύχτα, σε «ιερό αντιφασιστικό αγώνα».

Συμπέρασμα: Η σκοπιμότητα πίσω από το «λάστιχο»

Για τη σταλινική ηγεσία της Μόσχας, η θεωρία είχε υποταχθεί πλήρως στην κρατική επιβίωση.
Όταν η ΕΣΣΔ χρειαζόταν ειρήνη με τη Γερμανία, ο πόλεμος βαφτιζόταν «ιμπεριαλιστικός» για να δικαιολογηθεί η ουδετερότητα. Όταν η ΕΣΣΔ δέχθηκε επίθεση, ο πόλεμος έγινε «συμμαχικός-δημοκρατικός».

Αυτό το ιδεολογικό «λάστιχο» πλήγωσε σοβαρά την αξιοπιστία πολλών κομμουνιστικών κομμάτων στη Δύση, καθώς οι απλοί άνθρωποι δυσκολεύονταν να καταλάβουν πώς ο Χίτλερ ήταν εχθρός το 1938, «συνέταιρος» το 1940 και ξανά θανάσιμος εχθρός το 1941.

Αν θέλεις, ενημέρωσέ μου αν σε ενδιαφέρει να δούμε:

• Πώς αντέδρασαν οι Έλληνες κομμουνιστές που ήταν κλεισμένοι στην Ακροναυπλία όταν έμαθαν για αυτές τις απότομες αλλαγές γραμμής.
• Πώς διαχειρίστηκε ο Ιωάννης Μεταξάς τους κομμουνιστές κρατούμενους κατά την ιταλική εισβολή.
• Περισσότερες λεπτομέρειες για το πώς η αγγλική πολιτική έβλεπε την Ελλάδα εκείνη την περίοδο.

ναι αλλά ο λενιν μιλούσε για μια μικρή ομάδα κρατών που εκμεταλλευόντουσαν τις άλλες

Έχεις απόλυτο δίκιο και αυτή είναι η πιο καίρια παρατήρηση που αναδεικνύει την τεράστια αντίφαση της περιόδου 1939-1940.

Στο βιβλίο του, ο Λένιν είχε γράψει ξεκάθαρα ότι ο ιμπεριαλισμός χωρίζει τον κόσμο σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

• Σε μια χούφτα κυρίαρχα ιμπεριαλιστικά κράτη (όπως η Μεγάλη Βρετανία, η Γερμανία, η Γαλλία, οι ΗΠΑ).
• Σε μια τεράστια πλειοψηφία εξαρτημένων, αποικιακών ή μισο-αποικιακών χωρών που πέφτουν θύματα εκμετάλλευσης από τα πρώτα.

Για τον Λένιν, όταν μια μικρή, εξαρτημένη ή αδύναμη χώρα (όπως η Ελλάδα) δεχόταν επίθεση από μια μεγάλη ιμπεριαλιστική δύναμη (όπως η Ιταλία), ο πόλεμος της μικρής χώρας ήταν απολύτως δίκαιος, εθνικοαπελευθερωτικός και προοδευτικός. Ο Λένιν υποστήριζε ότι οι κομμουνιστές έπρεπε να πολεμήσουν στο πλευρό της πατρίδας τους ενάντια στον ξένο εισβολέα.

Πώς παραμορφώθηκε η θεωρία του Λένιν το 1940;

Όταν η φασιστική Ιταλία επιτέθηκε στην Ελλάδα, η θεωρία του Λένιν επέβαλε την άμεση και χωρίς όρους στήριξη του αμυντικού αγώνα της Ελλάδας. Αυτό ακριβώς έκανε ο Νίκος Ζαχαριάδης στο πρώτο του γράμμα (2 Νοεμβρίου 1940).

Ωστόσο, η Μόσχα ανάγκασε το ΚΚΕ να αλλάξει γραμμή στο 2ο και 3ο γράμμα, παραμορφώνοντας τη λενινιστική θεωρία με το εξής σκεπτικό:

• Η θεωρία του «εξαρτήματος»: Η Κομιντέρν ισχυρίστηκε ότι η Ελλάδα δεν ήταν μια απλή, ανεξάρτητη μικρή χώρα, αλλά ένα «προκεχωρημένο φυλάκιο» και όργανο του αγγλικού ιμπεριαλισμού στη Μεσόγειο.
• Το επιχείρημα του Στάλιν: Η Μόσχα υποστήριξε ότι από τη στιγμή που ο Μεταξάς δεχόταν τη στρατιωτική και ναυτική βοήθεια της Μεγάλης Βρετανίας (η οποία έστειλε τη RAF και πολεμικά πλοία), ο ελληνοϊταλικός πόλεμος έχασε τον αγνό, αμυντικό του χαρακτήρα. Μετατράπηκε, στα χαρτιά της Μόσχας, σε ένα επεισόδιο του μεγάλου πολέμου ανάμεσα στα δύο ιμπεριαλιστικά μπλοκ (Αγγλία εναντίον Άξονα).

Το αποτέλεσμα στην Ακροναυπλία

Αυτή η θεωρητική «ακροβασία» δημιούργησε ένα βαθύ και δραματικό διχασμό ανάμεσα στους ίδιους τους φυλακισμένους κομμουνιστές στην Ακροναυπλία (όπου κρατούνταν η ελίτ του κόμματος):

• Οι Ακροναυπλιώτες (Γιάννης Ιωαννίδης): Όταν έμαθαν για την επίθεση, οι κρατούμενοι έστειλαν αμέσως υπόμνημα στην κυβέρνηση Μεταξά. Ζήτησαν να αφεθούν ελεύθεροι ή να μεταφερθούν στο μέτωπο για να πολεμήσουν ως απλοί στρατιώτες, τονίζοντας ότι η υπεράσπιση της χώρας απέναντι στον φασισμό ήταν καθήκον τους, ακριβώς με βάση τον Λένιν.
• Η άρνηση του Μεταξά: Ο Μεταξάς και ο Μανιαδάκης αρνήθηκαν. Τους έθεσαν έναν όρο που οι κομμουνιστές δεν μπορούσαν να δεχτούν: να υπογράψουν «δήλωση μετανοίας» και αποκήρυξης του κομμουνισμού για να τους επιτραπεί να πολεμήσουν.

Όταν έφτασε στις φυλακές η νέα, «διορθωμένη» γραμμή της Μόσχας (που έλεγε ότι ο πόλεμος έγινε ιμπεριαλιστικός), πολλοί κρατούμενοι βρέθηκαν σε τραγικό αδιέξοδο. Έπρεπε να επιλέξουν ανάμεσα στο αυτονόητο πατριωτικό τους συναίσθημα και την κομματική πειθαρχία προς τη Σοβιετική Ένωση.

Η ιστορία επιφύλασσε μια τραγική μοίρα για αυτούς τους ανθρώπους: Καθώς ο Μεταξάς αρνήθηκε να τους απελευθερώσει, όταν η Ελλάδα κατέρρευσε τον Απρίλιο του 1941, η ελληνική αστυνομία παρέδωσε τους κομμουνιστές κρατούμενους της Ακροναυπλίας απευθείας στους Γερμανούς και Ιταλούς κατακτητές. Πολλοί από αυτούς εκτελέστηκαν αργότερα κατά τη διάρκεια της Κατοχής ως όμηροι (όπως στην περίφημη εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή την 1η Μαΐου 1944).

Συμπέρασμα

Η παρατήρησή σου χτυπάει στην καρδιά του προβλήματος: Ο Λένιν όντως προέβλεπε ότι οι μικρές χώρες έχουν δίκιο όταν αμύνονται. Όμως, το 1940, ο Στάλιν χρησιμοποίησε τον όρο «ιμπεριαλιστικός πόλεμος» ως πολιτικό εργαλείο για να μην ενοχλήσει τον Χίτλερ, θυσιάζοντας τη λενινιστική ανάλυση στον βωμό της τότε σοβιετικής διπλωματίας.

Αν θέλεις, μπορούμε να προχωρήσουμε τη συζήτηση εξετάζοντας:

• Τη μοίρα του Νίκου Ζαχαριάδη, ο οποίος παραδόθηκε στους Γερμανούς και μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Νταχάου.
• Πώς η αγγλική κυβέρνηση του Τσόρτσιλ έβλεπε τη γεωπολιτική θέση της Ελλάδας και αν όντως τη θεωρούσε «εξάρτημά» της.
• Πώς το ΚΚΕ κατάφερε να ξεπεράσει αυτό το τραύμα του 1940 και να οργανώσει το ΕΑΜ το 1941.

Πώς η αγγλική κυβέρνηση του Τσόρτσιλ έβλεπε τη γεωπολιτική θέση της Ελλάδας και αν όντως τη θεωρούσε «εξάρτημά» της.Πώς το ΚΚΕ κατάφερε να ξεπεράσει αυτό το τραύμα του 1940 και να οργανώσει το ΕΑΜ το 1941.

1. Πώς έβλεπε ο Τσόρτσιλ τη γεωπολιτική θέση της Ελλάδας;

Για τον Ουίνστον Τσόρτσιλ και τη βρετανική αυτοκρατορία, η Ελλάδα δεν ήταν απλώς μια φίλη χώρα, αλλά ένας ζωτικός γεωπολιτικός κόμβος παγκόσμιας σημασίας. Αν και οι Μπολσεβίκοι χρησιμοποιούσαν τον όρο «εξάρτημα» με υποτιμητική και ιδεολογική χροιά, η αλήθεια είναι ότι η Μεγάλη Βρετανία έβλεπε την Ελλάδα ως έναν απαραίτητο κρίκο για την προστασία των δικών της αυτοκρατορικών συμφερόντων.

Οι Βρετανοί είχαν τρεις βασικούς λόγους για να θέλουν τον απόλυτο έλεγχο της Ελλάδας:

• Ο έλεγχος της Μεσογείου: Η Μεγάλη Βρετανία βασιζόταν στις θαλάσσιες οδούς για να επικοινωνεί με τις αποικίες της στην Ινδία. Η Ελλάδα, με τα εκατοντάδες νησιά της και κυρίως τη Κρήτη, αποτελούσε το «κλειδί» για τον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου και της Διώρυγας του Σουέζ.
• Το ανάχωμα στη Ρωσία: Ήταν παραδοσιακή πολιτική της Αγγλίας από τον 19ο αιώνα να εμποδίσει τη Ρωσία (είτε τσαρική είτε σοβιετική) να αποκτήσει έξοδο στα «θερμά νερά» του Αιγαίου.
• Η προστασία των πετρελαίων: Η Μέση Ανατολή και τα πετρέλαιά της ήταν η καύσιμη ύλη της βρετανικής πολεμικής μηχανής. Η Ελλάδα ήταν το γεωγραφικό προπύργιο που προστάτευε αυτά τα κοιτάσματα από τον Βορρά.

Τη θεωρούσε «εξάρτημα»;

Στην πράξη, ο Τσόρτσιλ αντιμετώπιζε την ελληνική άρχουσα τάξη και το Παλάτι (τον Βασιλιά Γεώργιο Β') ως στενούς και εξαρτώμενους συμμάχους του. Όταν ο Μεταξάς είπε το «Όχι» το 1940, ο Τσόρτσιλ ενθουσιάστηκε, καθώς η Ελλάδα κρατούσε ανοιχτό ένα μέτωπο στη Μεσόγειο, τη στιγμή που η Αγγλία πολεμούσε ολομόναχη στην Ευρώπη.

Η αντίληψη του Τσόρτσιλ ότι η Ελλάδα «ανήκει» στη βρετανική σφαίρα επιρροής φάνηκε πεντακάθαρα αργότερα, τον Οκτώβριο του 1944, με την περίφημη «Συμφωνία των Ποσοστών» (το χαρτοπετσέτο), όπου ο Τσόρτσιλ συμφώνησε με τον Στάλιν ότι η Αγγλία θα είχε 90% επιρροή στην Ελλάδα, με αντάλλαγμα την κυριαρχία της ΕΣΣΔ στα Βαλκάνια.

2. Πώς το ΚΚΕ ξεπέρασε το τραύμα του 1940 και οργάνωσε το ΕΑΜ το 1941;

Η μεταστροφή του ΚΚΕ στο 2ο και 3ο γράμμα του Ζαχαριάδη (που χαρακτήριζαν τον πόλεμο ιμπεριαλιστικό) είχε προκαλέσει τεράστιο πολιτικό κόστος και σύγχυση στη βάση του κόμματος. Ωστόσο, το ΚΚΕ κατάφερε να ξεπεράσει αυτό το τραύμα μέσα σε λίγους μήνες και να πρωταγωνιστήσει στην Αντίσταση, χάρη σε μια σειρά από καταλυτικούς παράγοντες:

Α) Η Εισβολή στην ΕΣΣΔ (22 Ιουνίου 1941)

Αυτή ήταν η καθοριστική στιγμή. Μόλις ο Χίτλερ επιτέθηκε στη Σοβιετική Ένωση, το Σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ διαλύθηκε. Για τους Έλληνες κομμουνιστές, κάθε ιδεολογικό αδιέξοδο εξαφανίστηκε. Ο αγώνας εναντίον των κατακτητών (Γερμανών, Ιταλών, Βουλγάρων) ταυτίστηκε απόλυτα με την υπεράσπιση της «σοσιαλιστικής πατρίδας» (της ΕΣΣΔ). Το κόμμα απέκτησε ξανά μια πεντακάθαρη, ενιαία γραμμή: Ένοπλος Αντιφασιστικός Αγώνας.

Β) Η απελευθέρωση και η ανασυγκρότηση

Με την κατάρρευση του ελληνικού κράτους τον Απρίλιο του 1941, πολλοί κομμουνιστές κατάφεραν να αποδράσουν από τους τόπους εξορίας τους μέσα στο γενικό χάος (όπως μια ομάδα στελεχών που απέδρασε από την Φολέγανδρο και την Ανάφη). Αυτά τα έμπειρα στελέχη, όπως ο Θανάσης Χατζής και ο Πέτρος Ρούσος, βγήκαν στην παρανομία στην Αθήνα και συγκρότησαν την 6η Ολομέλεια της Κεντρικής Επιτροπής τον Ιούλιο του 1941, παίρνοντας τα ηνία από την Ασφάλεια του Μανιαδάκη.

Γ) Η σωστή διάγνωση των αναγκών του λαού: Το ΕΑΜ

Το ΚΚΕ κατάλαβε ότι αν έβγαινε στο προσκήνιο μόνο του με καθαρά κομμουνιστικά συνθήματα, ο λαός θα ήταν καχύποπτος λόγω του 1940. Έτσι, εφάρμοσε με απόλυτη ευφυΐα τη στρατηγική του Λαϊκού Μετώπου:

• Συμμαχίες: Στις 27 Σεπτεμβρίου 1941, το ΚΚΕ ίδρυσε το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ) μαζί με τρία μικρότερα σοσιαλιστικά και αριστερά κόμματα (Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδος, Ένωση Λαϊκής Δημοκρατίας, Αγροτικό Κόμμα).
• Πατριωτικό, όχι Ταξικό Πρόγραμμα: Το μανιφέστο του ΕΑΜ δεν μιλούσε για σοσιαλισμό, κατάργηση της ιδιοκτησίας ή δικτατορία του προλεταριάτου. Μιλούσε για Εθνική Απελευθέρωση, επιβίωση του λαού από την πείνα και Λαοκρατία (δηλαδή ελεύθερες εκλογές μετά τον πόλεμο ώστε ο λαός να αποφασίσει για το πολίτευμα).

Δ) Η οργανωτική υπεροχή

Ενώ τα παλιά αστικά κόμματα (Βενιζελικοί και Βασιλικοί) επέλεξαν την παθητική στάση, περιμένοντας τους Βρετανούς, ή διέφυγαν στο Κάιρο, το ΚΚΕ ήταν το μόνο κόμμα που είχε δεκαετίες εμπειρίας στην παράνομη οργάνωση. Διέθετε πειθαρχία, δίκτυα επικοινωνίας και στελέχη έτοιμα να θυσιαστούν.

Όταν ο χειμώνας του 1941-1942 έφερε τον μεγάλο λιμό στην Αθήνα, το ΕΑΜ μέσω της οργάνωσης «Εθνική Αλληλεγγύη» έσωσε χιλιάδες ανθρώπους από την πείνα, οργανώνοντας συσσίτια. Αυτό έσβησε κάθε προηγούμενο τραύμα στη συνείδηση του κόσμου. Ο ελληνικός λαός είδε στο ΕΑΜ τη μόνη δύναμη που τον προστάτευε και τον οργάνωνε, με αποτέλεσμα το ΕΑΜ να μετατραπεί μέσα σε δύο χρόνια στο μεγαλύτερο μαζικό κίνημα στην ιστορία της χώρας, αριθμώντας πάνω από 1,5 εκατομμύριο μέλη.

Αν θέλεις, ενημέρωσέ με αν σε ενδιαφέρει να δούμε:

• Πώς αντέδρασε ο Τσόρτσιλ όταν συνειδητοποίησε ότι το ΕΑΜ/ΚΚΕ είχε γίνει η κυρίαρχη δύναμη στην Ελλάδα.
• Τη δράση του Άρη Βελουχιώτη και τη δημιουργία του αντάρτικου στρατού (ΕΛΑΣ) στα βουνά το 1942.
• Τι απέγινε ο Νίκος Ζαχαριάδης στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Νταχάου κατά τη διάρκεια της Κατοχής.

να τα δούμε και τα τρία.

Ας εξετάσουμε τις τρεις αυτές συγκλονιστικές πτυχές της Κατοχής, οι οποίες καθόρισαν την πορεία της Ελλάδας προς τον Εμφύλιο Πόλεμο.

1. Ο Άρης Βελουχιώτης και η δημιουργία του ΕΛΑΣ (1942)

Ενώ το ΕΑΜ αναπτυσσόταν ραγδαία στις πόλεις, το ΚΚΕ κατάλαβε ότι η αντίσταση χρειαζόταν και στρατιωτικό σκέλος στα βουνά. Την αποστολή αυτή ανέλαβε ο Θανάσης Κλάρας, ένα έμπειρο αλλά ατίθασο στέλεχος του κόμματος, ο οποίος υιοθέτησε το ψευδώνυμο Άρης Βελουχιώτης. [1]

• Η γέννηση του αντάρτικου (Μάιος 1942): Ο Άρης ανέβηκε στην Ευρυτανία με μια μικρή ομάδα ανδρών και ίδρυσε τον ΕΛΑΣ (Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός). Με μια πρωτοφανή οργανωτική και στρατιωτική ιδιοφυΐα, κατάφερε μέσα σε λίγους μήνες να ενώσει τους σκόρπιους ένοπλους της υπαίθρου, να επιβάλει σιδηρά πειθαρχία και να κερδίσει την εμπιστοσύνη των χωρικών, προστατεύοντάς τους από τις επιδρομές των κατακτητών.
• Η ανατίναξη του Γοργοποτάμου (Νοέμβριος 1942): Ήταν η κορυφαία στιγμή της ενωμένης Αντίστασης. Ο Άρης (ΕΛΑΣ), ο Ναπολέων Ζέρβας (αρχηγός του αστικού/δεξιού ΕΔΕΣ) και μια ομάδα Βρετανών κομάντος συνεργάστηκαν υποδειγματικά και ανατίναξαν τη σιδηροδρομική γέφυρα του Γοργοποτάμου. Η επιχείρηση αυτή καθυστέρησε τον ανεφοδιασμό των ναζιστικών στρατευμάτων του Ρόμελ στην Αφρική και απέδειξε τη δύναμη του ελληνικού αντάρτικου.
• Ο «Καπετάνιος»: Ο Άρης έγινε ο θρυλικός ηγέτης των βουνών. Μέχρι το 1944, ο ΕΛΑΣ είχε μετατραπεί σε έναν τακτικό στρατό άνω των 50.000 ανδρών, ο οποίος είχε απελευθερώσει το μεγαλύτερο μέρος της ορεινής Ελλάδας (τη λεγόμενη «Ελεύθερη Ελλάδα»). [1]

2. Πώς αντέδρασε ο Τσόρτσιλ στην κυριαρχία του ΕΑΜ/ΚΚΕ;

Όταν ο Ουίνστον Τσόρτσιλ συνειδητοποίησε ότι το ΕΑΜ/ΚΚΕ είχε υπό τον έλεγχό του το 80% της χώρας και τον μεγαλύτερο στρατό (ΕΛΑΣ), πανικοβλήθηκε. Για τον Τσόρτσιλ, η πιθανότητα να γίνει η μεταπολεμική Ελλάδα κομμουνιστική αποτελούσε γεωπολιτικό εφιάλτη, καθώς θα έχανε τον έλεγχο της Μεσογείου προς όφελος της ΕΣΣΔ.

Η αντίδρασή του οργανώθηκε σε τρία επίπεδα:

• «Διαίρει και βασίλευε» στην Αντίσταση: Οι Βρετανικοί Σύνδεσμοι στα βουνά άρχισαν να χρηματοδοτούν γενναιόδωρα με λίρες και όπλα τον ΕΔΕΣ του Ζέρβα και άλλες μικρότερες οργανώσεις, όχι μόνο για να πολεμούν τους Γερμανούς, αλλά κυρίως για να αποτελέσουν αντίβαρο στον ΕΛΑΣ. Αυτό οδήγησε στις πρώτες ένοπλες εμφύλιες συγκρούσεις στα βουνά ήδη από το 1943. [1]
• Η δημιουργία των Ταγμάτων Ασφαλείας (με βρετανική ανοχή): Το 1943, η δοσιλογική κυβέρνηση του Ιωάννη Ράλλη ίδρυσε τα Τάγματα Ασφαλείας (Έλληνες που εξοπλίζονταν από τους Ναζί για να πολεμούν τον ΕΛΑΣ). Αν και επίσημα οι Βρετανοί τους καταδίκαζαν, στην πράξη ο Τσόρτσιλ έβλεπε αυτούς τους αντικομμουνιστικούς σχηματισμούς ως μια δύναμη που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί μεταπολεμικά για να εμποδίσει το ΚΚΕ να πάρει την εξουσία. [1, 2]
• Η Συμφωνία της Καζέρτας και ο Λίβανος (1944): Καθώς οι Γερμανοί αποχωρούσαν, οι Βρετανοί ανάγκασαν την πολιτική ηγεσία του ΕΑΜ να υπογράψει συμφωνίες (Συνέδριο του Λιβάνου, Συμφωνία της Καζέρτας). Με αυτές, ο ΕΛΑΣ τέθηκε υπό τις διαταγές ενός Βρετανού στρατηγού (του Σκόμπι) και συμφωνήθηκε ο σχηματισμός Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου. Ο Τσόρτσιλ προετοίμαζε το έδαφος για τη βρετανική απόβαση στην Αθήνα, η οποία οδήγησε τελικά στη μάτωμένη σύγκρουση των Δεκεμβριανών το 1944. [1]

3. Η μοίρα του Νίκου Ζαχαριάδη στο Νταχάου (1941–1945)

Ενώ ο ΕΛΑΣ πολεμούσε στα βουνά, ο εκλεγμένος ηγέτης του ΚΚΕ, ο Νίκος Ζαχαριάδης, βρισκόταν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. [1]

• Η μεταφορά στη Γερμανία: Την άνοιξη του 1941, μετά τη γερμανική εισβολή, η Γκεστάπο ανακάλυψε ποιος ήταν ο πολύτιμος κρατούμενος στις φυλακές της Κέρκυρας. Τον μετέφεραν αμέσως στην καρδιά του ναζιστικού Ράιχ, στο διαβόητο στρατόπεδο συγκεντρώσεως Νταχάου, όπου έφτασε τον Νοέμβριο του 1941. [1]
• Η επιβίωση στο στρατόπεδο: Ο Ζαχαριάδης πέρασε όλο τον πόλεμο (σχεδόν 3,5 χρόνια) κλεισμένος στο Νταχάου. Κατάφερε να επιβιώσει κάτω από εξαιρετικά σκληρές συνθήκες, εργαζόμενος κυρίως στο εσωτερικό λογιστήριο ή την αποθήκη του στρατοπέδου λόγω των οργανωτικών του ικανοτήτων και της γνώσης ξένων γλωσσών. [1, 2]
• Η συκοφαντία: Η επιβίωσή του γέννησε αργότερα μια μαύρη προπαγάνδα από τους πολιτικούς του αντιπάλους (αλλά και από εσωκομματικούς εχθρούς, όπως ο Μάρκος Βαφειάδης), οι οποίοι άφηναν υπονοούμενα ότι «συνεργάστηκε» με τους δεσμοφύλακες. Σύγχρονες ιστορικές έρευνες σε γερμανικά αρχεία κατέρριψαν πλήρως αυτές τις κατηγορίες, επιβεβαιώνοντας ότι ο Ζαχαριάδης ήταν απλώς ένας σκληρός πολιτικός κρατούμενος που προστατεύθηκε από το παράνομο διεθνές δίκτυο των κομμουνιστών κρατουμένων του στρατοπέδου. [1]
• Η επιστροφή (Μάιος 1945): Το Νταχάου απελευθερώθηκε από τον αμερικανικό στρατό τον Απρίλιο του 1945. Ο Ζαχαριάδης επέστρεψε θριαμβευτικά στην Αθήνα στα τέλη Μαΐου του 1945. [1, 2, 3]

Το ιστορικό παράδοξο της επιστροφής του

Όταν ο Ζαχαριάδης πάτησε το πόδι του στην Αθήνα, βρήκε μια κατάσταση που δεν μπορούσε να καταλάβει. Το ΚΚΕ είχε ήδη χάσει τη μάχη των Δεκεμβριανών και είχε υπογράψει τη Συμφωνία της Βάρκιζας (Φεβρουάριος 1945), παραδίδοντας τα όπλα του ΕΛΑΣ. Ο Άρης Βελουχιώτης, διαφωνώντας με την παράδοση των όπλων, είχε απομονωθεί από το ίδιο το ΚΚΕ και αυτοκτόνησε κυνηγημένος τον Ιούνιο του 1945. [1, 2, 3]

Ο Ζαχαριάδης, έχοντας χάσει όλη την επική περίοδο της Αντίστασης στα βουνά και όντας βαθιά επηρεασμένος από τη σταλινική νοοτροπία, ανέλαβε ξανά το τιμόνι του κόμματος. Η αδυναμία του να ισορροπήσει ανάμεσα στην πολιτική δράση και την ένοπλη σύγκρουση οδήγησε τελικά το ΚΚΕ στην απόφαση να ξεκινήσει τον τρίτο γύρο της αναμέτρησης, δηλαδή τον ολοκληρωτικό και καταστροφικό Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο (1946–1949). [1, 2]

Θέλεις να κλείσουμε αυτή την ιστορική αναδρομή βλέποντας:

• Πώς οδηγήθηκε η χώρα στο ξέσπασμα του Εμφυλίου Πολέμου το 1946;
• Την τραγική μοίρα και το τέλος του Νίκου Ζαχαριάδη στη Σιβηρία, μετά την ήττα του ΚΚΕ;

Facebook·In Defense of Communism

Aris Velouchiotis: Greek communist leader and resistance hero

27 Αυγ 2025 — 🔴 120 years since the birth of Aris Velouchiotis, nom de guerre of Thanasis Klaras, the iconic communist leader of the Greek Resi...

Wikipedia

Greek Civil War - Wikipedia

The KKE remained legal and its leader, Nikolaos Zachariadis, who returned from Dachau at the end of May 1945, formally stated that...

Links | International Journal of Socialist Renewal

Struggle and suffering: The 1946-49 Greek Civil War | Links

17 Ιουλ 2015 — At the same time, it had become British policy to dissolve EAM and dismantle ELAS while using collaborators to support the Greek g...

Πώς οδηγήθηκε η χώρα στο ξέσπασμα του Εμφυλίου Πολέμου το 1946

Η πορεία προς τον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο (1946–1949) ήταν το αποτέλεσμα ενός εκρηκτικού συνδυασμού της εσωτερικής πολιτικής κρίσης και της έναρξης του Ψυχρού Πολέμου σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η χώρα οδηγήθηκε στη σύρραξη μέσα από τέσσερα καθοριστικά στάδια αμέσως μετά την απελευθέρωση από τους Ναζί:

1. Τα Δεκεμβριανά (1944) και η Συμφωνία της Βάρκιζας (1945)

Μετά την αποχώρηση των Γερμανών τον Οκτώβριο του 1944, η Αθήνα βρέθηκε στο επίκεντρο μιας σφοδρής σύγκρουσης για την εξουσία.

• Η σύγκρουση: Τον Δεκέμβριο του 1944, οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ συγκρούστηκαν στους δρόμους της Αθήνας με τα κυβερνητικά στρατεύματα και τον βρετανικό στρατό που είχε αποβιβαστεί υπό τον στρατηγό Σκόμπι.
• Η υποχώρηση: Αντιμετωπίζοντας την τεράστια στρατιωτική υπεροχή των Βρετανών, η ηγεσία του ΚΚΕ (υπό τον Γιώργη Σιάντο τότε) υποχώρησε και υπέγραψε τη Συμφωνία της Βάρκιζας (Φεβρουάριος 1945). Με τη συμφωνία αυτή, ο ΕΛΑΣ δέχτηκε να παραδώσει όλα τα όπλα του, με αντάλλαγμα τη χορήγηση αμνηστίας και τη διασφάλιση των δημοκρατικών ελευθεριών.

2. Η «Λευκή Τρομοκρατία» (1945–1946)

Η παράδοση των όπλων από τον ΕΛΑΣ αποδείχθηκε μοιραία για τη βάση της αριστεράς. Η Συμφωνία της Βάρκιζας δεν εφαρμόστηκε ποτέ στην πράξη από το μεταπολεμικό κράτος και τις δεξιές παραστρατιωτικές οργανώσεις (όπως η Οργάνωση Χ του Γρίβα).

• Ξεκίνησε ένα άγριο κύμα διώξεων, γνωστό ως «Λευκή Τρομοκρατία».
• Δεξιοί παρακρατικοί, πρώην μέλη των Ταγμάτων Ασφαλείας (που τώρα στελέχωναν την Εθνοφυλακή) και η Χωροφυλακή άρχισαν να καταδιώκουν, να βασανίζουν, να φυλακίζουν και να δολοφονούν χιλιάδες πρώην αντάρτες του ΕΛΑΣ και μέλη του ΕΑΜ στην ύπαιθρο.
• Χιλιάδες καταδιωκόμενοι αριστεροί αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα χωριά τους και να καταφύγουν ξανά κρυφά στα βουνά για να σώσουν τη ζωή τους, σχηματίζοντας τις πρώτες ομάδες «καταδιωκομένων».

3. Η επιστροφή του Ζαχαριάδη και η «Δίπολη Στρατηγική» (1945)

Όταν ο Νίκος Ζαχαριάδης επέστρεψε από το Νταχάου τον Μάιο του 1945, βρήκε το κόμμα σε ηττοπάθεια και τη βάση του υπό διωγμό. Αντί να επιλέξει καθαρά είτε τον ειρηνικό/κοινοβουλευτικό δρόμο είτε τον ένοπλο, εφάρμοσε μια αντιφατική «δίπολη στρατηγική»:

• Από τη μία πλευρά, κρατούσε το ΚΚΕ στη νόμιμη πολιτική ζωή της Αθήνας.
• Από την άλλη πλευρά, έδωσε εντολή να οργανωθεί η στρατιωτική προετοιμασία στα βουνά.

Στο 2ο Συνέδριο του ΚΚΕ (Φεβρουάριος 1946), λήφθηκε η μυστική απόφαση να δοθεί βάρος στον ένοπλο αγώνα, ως απάντηση στη Λευκή Τρομοκρατία. Το ΚΚΕ πίστευε (λανθασμένα) ότι χρησιμοποιώντας το αντάρτικο ως μοχλό πίεσης, θα ανάγκαζε τη Μεγάλη Βρετανία και την ελληνική κυβέρνηση να κάνουν πολιτικές παραχωρήσεις.

4. Το σημείο μη επιστροφής: Οι Εκλογές του 1946 και το Λιτόχωρο

Το τελικό χτύπημα που έκλεισε κάθε πόρτα ειρηνικής επίλυσης δόθηκε τον Μάρτιο του 1946:

• Η Αποχή του ΚΚΕ: Η κυβέρνηση, με τη στήριξη των Βρετανών, προκήρυξε βουλευτικές εκλογές για τις 31 Μαρτίου 1946. Το ΚΚΕ, καταγγέλλοντας ότι οι συνθήκες τρομοκρατίας στην ύπαιθρο καθιστούσαν αδύνατη τη διεξαγωγή δίκαιων εκλογών, αποφάσισε να απέχει. Η αποχή αυτή θεωρείται από πολλούς ιστορικούς ως το μεγάλο πολιτικό λάθος του Ζαχαριάδη, καθώς έθεσε το ΚΚΕ εκτός κοινοβουλίου και άφησε το πεδίο ελεύθερο στη δεξιά παράταξη.
• Το χτύπημα στο Λιτόχωρο (30-31 Μαρτίου 1946): Τη νύχτα πριν από τις εκλογές, μια ένοπλη ομάδα κομμουνιστών υπό τον Καπετάνιο Υψηλάντη επιτέθηκε στον σταθμό Χωροφυλακής στο Λιτόχωρο Πιερίας, σκοτώνοντας στρατιώτες και χωροφύλακες.

Η επίθεση στο Λιτόχωρο θεωρείται η επίσημη ληξιαρχική πράξη έναρξης του Εμφυλίου Πολέμου.

Το Διεθνές Πλαίσιο (Ψυχρός Πόλεμος)

Η Ελλάδα δεν ήταν απομονωμένη. Ο Στάλιν, σεβόμενος τη «Συμφωνία των Ποσοστών» με τον Τσόρτσιλ, δεν ήθελε να εμπλακεί η ΕΣΣΔ στην Ελλάδα. Έδωσε μεν το «πράσινο φως» στον Ζαχαριάδη για ένοπλο αγώνα, αλλά ξεκαθάρισε ότι δεν θα έστελνε σοβιετικό στρατό. Η βοήθεια προς τους Έλληνες αντάρτες (που αργότερα ονομάστηκαν Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας - ΔΣΕ) ερχόταν κυρίως από τη Γιουγκοσλαβία του Τίτο.

Όταν το 1947 οι Βρετανοί δήλωσαν αδυναμία να συνεχίσουν να χρηματοδοτούν την ελληνική κυβέρνηση, τη θέση τους πήραν οι ΗΠΑ μέσω του Δόγματος Τρούμαν. Η Ελλάδα μετατράπηκε στο πρώτο θερμό πεδίο μάχης του Ψυχρού Πολέμου, όπου οι Αμερικανοί δοκίμασαν τα νέα τους όπλα (όπως οι βόμβες ναπάλμ στον Γράμμο και το Βίτσι) για να σταματήσουν την κομμουνιστική εξάπλωση στην Ευρώπη.

Αν θέλεις, μπορούμε να ολοκληρώσουμε αυτή την ιστορική διαδρομή εξετάζοντας:

• Πώς η ρήξη του Στάλιν με τον Τίτο το 1948 σφράγισε την ήττα του ΚΚΕ στον Εμφύλιο.
• Ποιο ήταν το τραγικό τέλος του Νίκου Ζαχαριάδη στην εξορία στο Σουργκούτ της Σιβηρίας το 1973.

Πώς η ρήξη του Στάλιν με τον Τίτο το 1948 σφράγισε την ήττα του ΚΚΕ στον Εμφύλιο.

Η ρήξη του Στάλιν με τον Τίτο το 1948 αποτέλεσε το τελειωτικό διπλωματικό και στρατιωτικό χτύπημα για τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας (ΔΣΕ) και σφράγισε την ήττα του ΚΚΕ στον Εμφύλιο Πόλεμο.

Μέχρι εκείνη τη στιγμή, η Γιουγκοσλαβία του Τίτο ήταν ο βασικότερος, πιο θερμός και πιο πολύτιμος σύμμαχος των Ελλήνων ανταρτών.

1. Γιατί η Γιουγκοσλαβία ήταν ζωτικής σημασίας για το ΚΚΕ;

Σε αντίθεση με τη Σοβιετική Ένωση του Στάλιν, η οποία κρατούσε αποστάσεις τηρώντας τη «Συμφωνία των Ποσοστών» με την Αγγλία, ο Τίτο βοηθούσε το ΚΚΕ με κάθε δυνατό τρόπο:

• Η βάση στο Μπούλκες: Είχε παραχωρήσει ένα ολόκληρο χωριό στη Βοϊβοντίνα (το Μπούλκες), το οποίο λειτουργούσε ως αυτόνομη ελληνική κοινότητα και στρατόπεδο εκπαίδευσης για χιλιάδες στελέχη του ΚΚΕ.
• Εφοδιασμός και Περίθαλψη: Η Γιουγκοσλαβία παρείχε το 80% των όπλων, των πυρομαχικών, των τροφίμων και των ασυρμάτων του ΔΣΕ. Επιπλέον, τα γιουγκοσλαβικά νοσοκομεία περιέθαλπαν τους βαριά τραυματίες αντάρτες.
• Ανοιχτά Σύνορα: Το πιο κρίσιμο στρατιωτικό πλεονέκτημα του ΔΣΕ ήταν ότι όταν δεχόταν πίεση από τον Εθνικό Στρατό, οι αντάρτες μπορούσαν να περάσουν τα γιουγκοσλαβικά σύνορα, να ανασυγκροτηθούν με ασφάλεια και να ξαναμπούν στην Ελλάδα χτυπώντας από τα νώτα.

2. Το Σχίσμα του 1948 και το τραγικό δίλημμα του ΚΚΕ

Τον Ιούνιο του 1948, ο Στάλιν απέβαλε τη Γιουγκοσλαβία από το Γραφείο Πληροφοριών των Κομμουνιστικών Κομμάτων (Κομινφόρμ), κατηγορώντας τον Τίτο για ιδεολογική παρέκκλιση και εθνικισμό. Στην πραγματικότητα, ο Στάλιν δεν άντεχε έναν άλλο κομμουνιστή ηγέτη στα Βαλκάνια που να μην υπακούει τυφλά στη Μόσχα.

Αυτό έφερε τον Νίκο Ζαχαριάδη και την ηγεσία του ΚΚΕ μπροστά σε ένα θανάσιμο δίλημμα:

• Αν στήριζαν τον Τίτο, θα έρχονταν σε ρήξη με τον Στάλιν, χάνοντας την ιδεολογική «Μέκκα» του κομμουνισμού.
• Αν στήριζαν τον Στάλιν, θα έχαναν τον άνθρωπο που τους έδινε τα όπλα και κρατούσε τα σύνορα ανοιχτά.

Ο Ζαχαριάδης, πιστός στη σταλινική ορθοδοξία, επέλεξε τυφλά τη Μόσχα. Το ΚΚΕ καταδίκασε δημόσια τον Τίτο ως «προδότη» και «πράκτορα του ιμπεριαλισμού».

3. Η εκδίκηση του Τίτο: Το κλείσιμο των συνόρων (Ιούλιος 1949)

Ο Τσόρτσιλ και οι Αμερικανοί εκμεταλλεύτηκαν αμέσως τη ρήξη. Προσέγγισαν οικονομικά και διπλωματικά τον Τίτο, προσφέροντάς του βοήθεια για να αντέξει την πίεση του Στάλιν, με αντάλλαγμα να σταματήσει να βοηθά τους Έλληνες κομμουνιστές.

Ο Τίτο, εξοργισμένος από τις ύβρεις του ΚΚΕ και πιεζόμενος διεθνώς, πήρε την απόφαση:

• Τον Ιούλιο του 1949, ανακοίνωσε το επίσημο κλείσιμο των ελληνογιουγκοσλαβικών συνόρων για τον ΔΣΕ.
• Τα στρατόπεδα εκπαίδευσης έκλεισαν, οι γραμμές ανεφοδιασμού κόπηκαν και οι αντάρτες που βρίσκονταν σε γιουγκοσλαβικό έδαφος αφοπλίστηκαν.

4. Το τελειωτικό χτύπημα στον Γράμμο και το Βίτσι (Αύγουστος 1949)

Το κλείσιμο των συνόρων βρήκε τον ΔΣΕ εγκλωβισμένο στα ορεινά οχυρά του Γράμμου και του Βίτσι.

• Οι αντάρτες βρέθηκαν στρατιωτικά απομονωμένοι, χωρίς πυρομαχικά και χωρίς καμία δυνατότητα ελιγμού ή υποχώρησης προς τον Βορρά.
• Αντίθετα, ο Εθνικός Στρατός, υπό την ηγεσία του στρατηγού Αλέξανδρου Παπάγου και με την τεράστια αμερικανική οικονομική και στρατιωτική βοήθεια (συμπεριλαμβανομένης της χρήσης των βομβών ναπάλμ), εξαπέλυσε την τελική επιχείρηση «Πυρσός».

Μέσα σε λίγες εβδομάδες, τον Αύγουστο του 1949, οι άμυνες του ΔΣΕ κατέρρευσαν. Όσοι αντάρτες επέζησαν, αναγκάστηκαν να διαφύγουν μέσω της Αλβανίας προς τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Στις 16 Οκτωβρίου 1949, ο ραδιοφωνικός σταθμός του ΔΣΕ ανακοίνωσε την κατάπαυση του πυρός. Ο Εμφύλιος Πόλεμος είχε τελειώσει, αφήνοντας πίσω του μια κατεστραμμένη χώρα και πληγές που θα χρειάζονταν δεκαετίες για να επουλωθούν.

Θέλεις να ολοκληρώσουμε αυτή τη μεγάλη ιστορική αναδρομή βλέποντας το τελευταίο κεφάλαιο: την τραγική κατάληξη του Νίκου Ζαχαριάδη, ο οποίος καθαιρέθηκε από το ίδιο το κόμμα μετά τον θάνατο του Στάλιν και αυτοκτόνησε εξόριστος στη Σιβηρία το 1973;

ναι

Το τέλος του Νίκου Ζαχαριάδη αποτελεί μία από τις πιο τραγικές και ειρωνικές σελίδες της ιστορίας του κομμουνιστικού κινήματος. Ο άνθρωπος που λάτρεψε τυφλά τον Στάλιν και τη Σοβιετική Ένωση, εξοντώθηκε πολιτικά και βιολογικά από το ίδιο το σοβιετικό σύστημα.

Μετά την ήττα του 1949, ο Ζαχαριάδης και η ηγεσία του ΚΚΕ εγκαταστάθηκαν στο Βουκουρέστι της Ρουμανίας, όπου βρισκόταν η έδρα του κόμματος στην προσφυγιά.

Η αντίστροφη μέτρηση για τον ίδιο ξεκίνησε με τον θάνατο του Στάλιν το 1953 και την άνοδο του Νικήτα Χρουστσόφ, ο οποίος ξεκίνησε την πολιτική της «αποσταλινοποίησης».

1. Η καθαίρεση και η πολιτική εξόντωση (1956–1957)

Ο Χρουστσόφ θεωρούσε τον Ζαχαριάδης ως ένα «σταλινικό απολίθωμα» που εμπόδιζε τη νέα πολιτική της ΕΣΣΔ.

• Η επέμβαση των Σοβιετικών: Τον Μάρτιο του 1956, κατά την 6η Διεθνή Ολομέλεια του ΚΚΕ —η οποία οργανώθηκε με άμεση παρέμβαση των Σοβιετικών και άλλων αδελφών κομμάτων— ο Ζαχαριάδης καθαιρέθηκε από Γενικός Γραμματέας του ΚΚΕ.
• Η κατηγορία: Κατηγορήθηκε για τον «σεχταρισμό» του, για την ήττα στον Εμφύλιο και για το «ανώμαλο εσωκομματικό καθεστώς» που είχε επιβάλει.
• Η διαγραφή: Το 1957, στην 7η Ολομέλεια, διαγράφηκε εντελώς από μέλος του ΚΚΕ. Η νέα ηγεσία (υπό τον Κώστα Κολιγιάννη) τον αποκήρυξε πλήρως.

2. Η εξορία στο Μποροβιτσί και η Σιβηρία

Το σοβιετικό κράτος αποφάσισε να απομονώσει πλήρως τον Ζαχαριάδη για να μην μπορεί να επηρεάζει τους Έλληνες πολιτικούς πρόσφυγες, πολλοί από τους οποίους παρέμεναν πιστοί σε αυτόν.

• Το ψεύτικο όνομα: Του αφαιρέθηκε η δυνατότητα να επικοινωνεί με τον έξω κόσμο και στάλθηκε στο Μποροβιτσί της Ρωσίας, όπου του δόθηκε η διεύθυνση μιας κρατικής επιχείρησης ξυλείας κάτω από το ψεύτικο όνομα «Νικολάι Νικολάγιεβιτς Νικολάγιεφ».
• Η εκτόπιση στο Σουργκούτ: Το 1962, επειδή ο Ζαχαριάδης προσπάθησε να δραπετεύσει και να πάει στην ελληνική πρεσβεία στη Μόσχα για να ζητήσει να επιστρέψει στην Ελλάδα και να δικαστεί, οι Σοβιετικές αρχές τον εξόρισαν ακόμα πιο μακριά: στο Σουργκούτ της Σιβηρίας, μια παγωμένη και απομονωμένη πόλη. Εκεί τέθηκε υπό 24ωρη παρακολούθηση από την KGB.

3. Το τραγικό τέλος: Η αυτοκτονία (1973)

Ο Ζαχαριάδης έζησε στη Σιβηρία για 11 χρόνια σε απόλυτη απομόνωση. Έστελνε συνεχώς γράμματα στην ηγεσία του Κίρκου και του ΚΚΕ ζητώντας την αποκατάστασή του ή την άδεια να επιστρέψει στην Ελλάδα, ακόμα και ως φυλακισμένος, αλλά όλα τα αιτήματά του απορρίπτονταν.

• Η απεργία πείνας και η προειδοποίηση: Το 1973, σε ηλικία 70 ετών, ξεκίνησε απεργία πείνας. Έστειλε ένα τελευταίο γράμμα-τελεσίγραφο προς το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ, προειδοποιώντας: «Αν δεν με αφήσετε ελεύθερο, θα αυτοκτονήσω. Το δικό μου στίγμα θα πέσει πάνω σας».
• Η αυτοχειρία: Στις 1 Αυγούστου 1973, ο Νίκος Ζαχαριάδης έδωσε τέλος στη ζωή του, δι' αγχόνης (κρεμάστηκε), μέσα στο σπίτι όπου κρατούνταν στο Σουργκούτ.

Οι Σοβιετικές αρχές και η τότε ηγεσία του ΚΚΕ απέκρυψαν την αλήθεια για πολλά χρόνια, ισχυριζόμενοι ότι πέθανε από «καρδιακή προσβολή».

Η υστεροφημία και η αποκατάσταση

Η σορός του Νίκου Ζαχαριάδη μεταφέρθηκε τελικά στην Ελλάδα τον Δεκέμβριο του 1991, αμέσως μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, και τάφηκε στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών.

Το 2011, σχεδόν 40 χρόνια μετά τον θάνατό του, το ΚΚΕ διοργάνωσε μια Πανελλαδική Συνδιάσκεψη κατά την οποία αποκατέστησε πλήρως τον Νίκο Ζαχαριάδη, ακυρώνοντας τις αποφάσεις διαγραφής του 1957. Το κόμμα αναγνώρισε ότι η καθαίρεση και η εξορία του ήταν αποτέλεσμα της λανθασμένης επέμβασης του Χρουστσόφ και της τότε σοβιετικής ηγεσίας.

Έτσι έκλεισε ο κύκλος ενός ανθρώπου που σφράγισε με την προσωπικότητά του, τα πάθη, τα λάθη και την απόλυτη πειθαρχία του, την πιο αιματηρή και διχαστική περίοδο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Με αυτή την τραγική κατάληξη ολοκληρώθηκε η ιστορική διαδρομή που ξεκίνησε από τις θεωρητικές αναζητήσεις του 1917 για τον σοσιαλισμό. Αν θέλεις, ενημέρωσέ με αν υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο πρόσωπο (π.χ. Άρης Βελουχιώτης, Πουλιόπουλος) ή κάποια άλλη ιστορική περίοδος που θα ήθελες να αναλύσουμε περισσότερο.

Ο Λένιν, Τρότσκι κλπ. διέβλεπαν τον κίνδυνο να γίνουν ανεπανόρθωτα οικονομικά λάθη με το κλείσιμο της ιδιωτικής οικονομίας ή έμεναν μόνο πιστοί στην δημοκρατία, υπάρχουν ενδείξεις;

Ναι, υπάρχουν πάμπολλες και ξεκάθαρες ιστορικές ενδείξεις. Ο Λένιν, ο Τρότσκι και οι άλλοι Μπολσεβίκοι ηγέτες δεν λειτουργούσαν με τυφλό δογματισμό, αλλά διέβλεπαν πεντακάθαρα τον κίνδυνο καταστροφικών οικονομικών λαθών σε περίπτωση που η ιδιωτική οικονομία κλεινόταν πρόωρα ή βίαια. [1]

Για αυτούς, το κλείσιμο της αγοράς δεν ήταν ζήτημα «πίστης», αλλά ζήτημα τεχνικής και υλικής ετοιμότητας. Όταν είδαν το σύστημα να βραχυκυκλώνει, δεν δίστασαν να υποχωρήσουν προκειμένου να αποφύγουν το κραχ. [1, 2]

Οι γραπτές ενδείξεις και οι προειδοποιήσεις των ηγετών

1. Βλαντιμίρ Λένιν: «Κάναμε λάθος, η αγορά είναι απαραίτητη»

Η μεγαλύτερη ένδειξη είναι η ίδια η στροφή στη ΝΕΠ το 1921. Στο έργο του «Για τον Φόρο σε Είδος» (1921), ο Λένιν παραδέχεται ανοιχτά ότι η προσπάθεια του «Πολεμικού Κομμουνισμού» να καταργήσει πλήρως την ιδιωτική οικονομία και το εμπόριο ήταν οικονομικό λάθος: [1]

«Προσπαθήσαμε να οργανώσουμε την κρατική παραγωγή και την κρατική διανομή των προϊόντων με κομμουνιστικό τρόπο σε μια χώρα με μικροαγρότες. Η ζωή μάς έδειξε το λάθος μας. [...] Αν δεν περάσουμε μέσα από το στάδιο του κρατικού καπιταλισμού, του ελέγχου και της ελεύθερης αγοράς, είναι αδύνατον να βγούμε από την οικονομική καταστροφή».

Ο Λένιν τόνιζε ότι αν το κράτος απαγόρευε το ελεύθερο εμπόριο στους μικροπαραγωγούς χωρίς να μπορεί να τους δώσει έτοιμα βιομηχανικά προϊόντα, αυτό θα ήταν «οικονομική αυτοκτονία» για το σοβιετικό καθεστώς.

2. Λέων Τρότσκι: «Το πλάνο χωρίς την αγορά είναι τυφλό»

Ο Τρότσκι, ακόμα και όταν ζητούσε πιο γρήγορη εκβιομηχάνιση, ήταν ορκισμένος εχθρός της βίαιης κατάργησης της αγοράς που επέβαλε αργότερα ο Στάλιν. Στο περίφημο κείμενό του «Η Σοβιετική Οικονομία σε Κίνδυνο» (1932), επέκρινε σφοδρά τον Στάλιν, εξηγώντας ότι κανένας γραφειοκρατικός κεντρικός σχεδιασμός (Gosplan) δεν μπορεί να αντικαταστήσει τον ρόλο της αγοράς: [1, 2, 3, 4]

«Εάν υπήρχε ένα καθολικό μυαλό [...] που θα μπορούσε να καταγράψει ταυτόχρονα όλες τις διαδικασίες της οικονομίας, αυτό το μυαλό θα μπορούσε να φτιάξει ένα αλάνθαστο πλάνο. Αλλά το κράτος διοικείται από γραφειοκράτες. [...] Τα εκατομμύρια ζωντανά συμβαλλόμενα μέρη της οικονομίας δεν μπορούν να αντικατασταθούν από διατάγματα. Ο οικονομικός σχεδιασμός πρέπει να ελέγχεται και να ρυθμίζεται μέσα από τρία εργαλεία: το κρατικό πλάνο, την ελεύθερη αγορά και τη σταθερότητα του νομίσματος. Η κατάργηση της αγοράς οδηγεί στην άθλια ποιότητα και το χάος». [1, 2, 3, 4]

Το ζήτημα της Δημοκρατίας: «Σοβιετική» εναντίον «Αστικής» Δημοκρατίας

Όταν ρωτάς αν «έμεναν πιστοί στη δημοκρατία», η απάντηση κρύβει μια τεράστια ιδεολογική παγίδα της εποχής. Ο Λένιν και ο Τρότσκι δεν ήταν πιστοί στην αστική/κοινοβουλευτική δημοκρατία (την οποία θεωρούσαν προπέτασμα καπνού για την κυριαρχία των πλουσίων). Ήταν όμως απόλυτα πιστοί στην «Εργατική (Σοβιετική) Δημοκρατία». [1, 2, 3]

Για αυτούς, η εργατική δημοκρατία (ο έλεγχος των εργοστασίων από τα κάτω, οι ελεύθερες συζητήσεις και οι ψηφοφορίες μέσα στα Σοβιέτ) ήταν οικονομική ανάγκη: [1, 2]

• Η προειδοποίηση του Τρότσκι: Ο Τρότσκι έγραφε ότι ο σοσιαλισμός χρειάζεται την εργατική δημοκρατία όπως ο ανθρώπινος οργανισμός χρειάζεται το οξυγόνο. Αν οι εργάτες δεν μπορούν να ασκήσουν κριτική, να εκλέγουν τους διευθυντές και να ελέγχουν το πλάνο, τότε η οικονομία θα σαπίσει από τη διαφθορά και τα λάθη των ανώτατων γραφειοκρατών. [1, 2]
• Η ειρωνεία της ιστορίας: Κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου (1918–1920), οι ίδιοι οι Μπολσεβίκοι (συμπεριλαμβανομένου του Λένιν και του Τρότσκι) περιέστειλαν τη δημοκρατία, απαγόρευσαν τα άλλα κόμματα και επέβαλαν σκληρή πειθαρχία για να κερδίσουν τον πόλεμο. Αυτή η «προσωρινή» κατάσταση ανάγκης όμως δημιούργησε τον κρατικό μηχανισμό (τη γραφειοκρατία) πάνω στον οποίο πάτησε αργότερα ο Στάλιν για να εκμηδενίσει κάθε ίχνος δημοκρατίας. [1, 2, 3]

Συμπέρασμα

Υπάρχουν ακλόνητες ενδείξεις ότι οι κλασικοί ηγέτες της επανάστασης γνώριζαν πολύ καλά ότι το βίαιο κλείσιμο της ιδιωτικής οικονομίας χωρίς υλική αφθονία θα έφερνε καταστροφή. [1]

Όταν ο Στάλιν το έκανε πράξη το 1928, ο Τρότσκι από την εξορία τον κατηγόρησε ότι διέπραξε ένα ανεπανόρθωτο έγκλημα που θα υπονόμευε μακροπρόθεσμα ολόκληρο το σοσιαλιστικό εγχείρημα, όπως και τελικά συνέβη δεκαετίες αργότερα. [1, 2]

Marxists Internet Archive

Leon Trotsky: Soviet Economy in Danger - 6 (October 1932)

6 Φεβ 2015 — Bucking up against the friction between the city and the village, against the demands from the side of various sections of the pea...

Marxists Internet Archive

Leon Trotsky: The Soviet Economy in Danger (October 1932)

8 Δεκ 2014 — According to a 1932 pamphlet, the Soviet economy is in danger because of: * **Growing disparity between branches of the economy** ...

International Viewpoint Online magazine

Lenin and Trotsky confronting the bureaucracy

19 Μαρ 2017 — There must be a dialectical relationship between public or state management on the one hand, and workers' control on the other. Th...

Εμφάνιση όλων

Ο Στάλιν γιατί προχώρησε στην κατάργηση της, ποια τα κίνητρα του;

Η απόφαση του Ιωσήφ Στάλιν να καταργήσει απότομα τη ΝΕΠ και την ιδιωτική οικονομία το 1928, επιβάλλοντας τη βίαιη κολεκτιβοποίηση και τον απόλυτο κρατικό έλεγχο, δεν οφειλόταν σε κάποιο ξαφνικό ιδεολογικό πάθος. Ήταν μια κυνική και ρεαλιστική κίνηση, η οποία υποκινήθηκε από έναν συνδυασμό γεωπολιτικού πανικού, οικονομικής κρίσης και πολιτικής σκοπιμότητας. [1, 2, 3, 4, 5]

Οι ιστορικοί συμφωνούν ότι τα κίνητρα του Στάλιν χωρίζονταν σε τέσσερις βασικούς άξονες:

1. Ο γεωπολιτικός φόβος: «Ή θα τους προλάβουμε, ή θα μας συνθλίψουν»

Το 1927-1928, η Σοβιετική Ένωση βρέθηκε σε ένα κλίμα έντονης διεθνούς απομόνωσης (η λεγόμενη «πολεμική απειλή»). Η Αγγλία διέκοψε τις διπλωματικές σχέσεις με τη Μόσχα, και η σοβιετική ηγεσία πίστεψε πραγματικά ότι επίκειται μια κοινή στρατιωτική εισβολή των δυτικών καπιταλιστικών δυνάμεων. [1, 2, 3]

• Ο Στάλιν γνώριζε ότι αν γινόταν πόλεμος, η ΕΣΣΔ θα έχανε αμέσως, γιατί δεν είχε βαριά βιομηχανία για να παράγει τανκς, αεροπλάνα και κανόνια. [1, 2]
• Το κίνητρό του ήταν να πετύχει μια «βιομηχανική επανάσταση από τα πάνω» μέσα σε 10 χρόνια, κάτι που η Δύση είχε κάνει σε έναν αιώνα. Για να γίνει όμως αυτό, έπρεπε να καταστρέψει την ιδιωτική οικονομία και να συγκεντρώσει όλους τους πόρους στο κράτος. [1, 2, 3]

2. Η Κρίση των Σιτηρών (1927-1928) και ο εκβιασμός από την αγορά

Η ΝΕΠ βασιζόταν στο ότι οι αγρότες πουλούσαν το σιτάρι τους ελεύθερα. Όμως, το 1927, επειδή οι τιμές που πρόσφερε το κράτος ήταν χαμηλές, οι αγρότες (και κυρίως οι εύποροι, οι κουλάκοι) αρνήθηκαν να πουλήσουν τη σοδειά τους, περιμένοντας να ανέβουν οι τιμές. [1, 2]

• Οι πόλεις και ο στρατός άρχισαν να πεινάνε.
• Ο Στάλιν εξοργίστηκε. Ένιωσε ότι το σοβιετικό κράτος ήταν «όμηρος» των διαθέσεων της ελεύθερης αγοράς και των αγροτών.
• Το άμεσο οικονομικό του κίνητρο ήταν να αφαιρέσει τη γη από τους αγρότες και να τους κλείσει στα κρατικά Κολχόζ. Με αυτόν τον τρόπο, το κράτος θα αποφάσιζε με το ζόρι πόσο σιτάρι θα έπαιρνε, εξασφαλίζοντας τροφή για τους εργάτες στα εργοστάσια και σιτηρά για εξαγωγή, ώστε να αγοράσει μηχανήματα από τη Δύση. [1, 2, 3, 4, 5]

3. Το πολιτικό κίνητρο: Η εξόντωση των εσωκομματικών αντιπάλων

Μέχρι το 1927, ο Στάλιν είχε συμμαχήσει με τη δεξιά πτέρυγα του κόμματος (Μπουχάριν) για να εξοντώσει πολιτικά τον Τρότσκι, υποστηρίζοντας τη ΝΕΠ. Μόλις ο Τρότσκι εξορίστηκε, ο Στάλιν έκανε στροφή 180 μοιρών. [1, 2, 3]

• Υιοθέτησε την ιδέα της γρήγορης εκβιομηχάνισης (την οποία κατηγορούσε πριν) αλλά με βίαιο τρόπο.
• Αυτό του επέτρεψε να κατηγορήσει τον Μπουχάριν ως «δεξιό παρεκκλίνοντα» που στηρίζει τους καπιταλιστές αγρότες. Καταργώντας τη ΝΕΠ, ο Στάλιν εξουδετέρωσε και την τελευταία ομάδα που μπορούσε να του αμφισβητήσει την εξουσία μέσα στο κόμμα, γινόμενος ο απόλυτος δικτάτορας. [1, 2]

4. Ιδεολογική καχυποψία απέναντι στην ύπαιθρο

Για το Μπολσεβίκικο Κόμμα, η ύπαιθρος και η μικρή ατομική ιδιοκτησία θεωρούνταν πάντα μια μόνιμη απειλή. Ο Λένιν είχε πει κάποτε ότι «η μικρή παραγωγή γεννά τον καπιταλισμό καθημερινά και ωριαία». [1]

• Ο Στάλιν και η γραφειοκρατία έβλεπαν τους εκατομμύρια ανεξάρτητους αγρότες και τους μικροεμπόρους (Νέπμεν) ως μια τάξη που δεν μπορούσαν να ελέγξουν. [1]
• Το κίνητρό του ήταν να μετατρέψει τους αγρότες σε «υπαλλήλους του κράτους», εκμηδενίζοντας την οικονομική τους ανεξαρτησία, ώστε να μην υπάρχει καμία κοινωνική ομάδα στην ΕΣΣΔ που να μην εξαρτάται άμεσα από την κεντρική κυβέρνηση. [1, 2]

Συμπέρασμα

Το κίνητρο του Στάλιν δεν ήταν η ευημερία των πολιτών, αλλά η ισχύς του κράτους. Αντιμετώπισε την κατάργηση της ιδιωτικής οικονομίας ως μια στρατιωτική επιχείρηση έκτακτης ανάγκης: θυσίασε το βιοτικό επίπεδο, την αγροτική παραγωγή και εκατομμύρια ανθρώπινες ζωές, προκειμένου να μετατρέψει την ΕΣΣΔ σε μια βαριά εξοπλισμένη βιομηχανική υπερδύναμη που θα άντεχε τον επερχόμενο παγκόσμιο πόλεμο. [1, 2, 3]

Explaining History Podcast

What Were Stalin's Five Year Plans? Goals, Methods, and ...

6 Νοε 2025 — Their specific, intertwined goals were: * Rapid Industrialization: To build a heavy industrial base (iron, steel, coal, electricit...

Britannica

New Economic Policy (NEP) | Facts & History | Britannica Money

31 Αυγ 2026 — Money was reintroduced into the economy in 1922 (it had been abolished under War Communism). The peasantry were allowed to own and...

Facts and Details

ECONOMY UNDER STALIN - Facts and Details

15 Μαΐ 2016 — "Collectivization" was an aim to produce enough food for everyone and free people to factory workers. It was thought that fewer pe...

Εμφάνιση όλων

θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν εκπρόσωπος μιας κομματικής μηχανής στελεχών που πολλοί είχαν αναδειχτεί από τον ίδιο και αυτοί θέλανε να κατοχυρώσουνε τις θέσεις τους σαν ισόβιοι άρχοντες πχ. γενικοί γραμματείς κομματικών οργανώσεων κλπ.

Απολύτως, αυτή η διαπίστωση χτυπάει την καρδιά της σύγχρονης ιστορικής και κοινωνιολογικής ανάλυσης για το φαινόμενο του σταλινισμού.

Ο Ιωσήφ Στάλιν δεν έδρασε ως μονάδα. Ήταν ο κορυφαίος εκφραστής και ο αρχηγός μιας αναδυόμενης κομματικής και κρατικής γραφειοκρατίας (αυτό που αργότερα ονομάστηκε «Νομενκλατούρα»), η οποία αποτελούνταν από εκατοντάδες χιλιάδες στελέχη, όπως γενικοί γραμματείς τοπικών οργανώσεων, διευθυντές εργοστασίων και αξιωματούχοι.

Αυτή η νέα κοινωνική στρώση είχε πολύ συγκεκριμένα συμφέροντα και κίνητρα, τα οποία εξηγούν τέλεια γιατί στήριξαν τον Στάλιν μέχρι τέλους:

1. Ο Στάλιν ως ο «Αρχιτέκτονας» της κομματικής μηχανής

Από το 1922, ο Στάλιν είχε αναλάβει τη θέση του Γενικού Γραμματέα του Κόμματος. Τότε, η θέση αυτή θεωρούνταν κυρίως γραφειοκρατική και «βαρετή», καθώς οι άλλοι μεγάλοι ηγέτες (Λένιν, Τρότσκι, Ζηνόβιεφ) ασχολούνταν με τη θεωρία, την πολιτική και την παγκόσμια επανάσταση.

• Ο Στάλιν όμως χρησιμοποίησε αυτή τη θέση για να ελέγξει τους διορισμούς.
• Κάθε φορά που άνοιγε μια θέση γραμματέα σε μια επαρχία, σε ένα εργοστάσιο ή σε μια πόλη, ο Στάλιν διόριζε έναν δικό του, πιστό άνθρωπο.
• Δημιούργησε έτσι μια τεράστια «στρατιά» στελεχών που χρωστούσαν την καριέρα, την κοινωνική τους άνοδο και τα προνόμιά τους προσωπικά στον Στάλιν.

2. Γιατί αυτή η μηχανή ήθελε τον «Σοσιαλισμό σε μία χώρα»;

Η θεωρία του Τρότσκι για την «Παγκόσμια Επανάσταση» απαιτούσε από το κόμμα και την κοινωνία να βρίσκονται σε μια μόνιμη κατάσταση έντασης, ρίσκου και θυσιών για να βοηθηθούν οι εργάτες σε άλλες χώρες.

• Η νέα υπαλληλική κάστα των Σοβιετικών γραφειοκρατών, έχοντας βγει από τα δεινά του Εμφυλίου, ήθελε σταθερότητα και ησυχία για να απολαύσει τις θέσεις της.
• Το σύνθημα του Στάλιν «Σοσιαλισμός σε μία χώρα» μεταφράστηκε στα αυτιά τους ως: «Σταματάμε τα παγκόσμια ρίσκα, κοιτάμε το δικό μας κράτος και κατοχυρώνουμε τις θέσεις μας ως οι μόνιμοι άρχοντες αυτού του φρουρίου».

3. Η κατάργηση της ιδιωτικής οικονομίας ως εργαλείο της γραφειοκρατίας

Όσο υπήρχε η ΝΕΠ (ελεύθερη αγορά, ανεξάρτητοι αγρότες, Νέπμεν), η κομματική γραφειοκρατία ένιωθε ότι απειλείται. Ένας πλούσιος αγρότης ή ένας ιδιώτης έμπορος είχε οικονομική ανεξαρτησία και δεν μπορούσε να ελεγχθεί εύκολα από τον τοπικό κομματάρχη.

• Με την κατάργηση της ιδιωτικής οικονομίας το 1928, τα πάντα πέρασαν στα χέρια της κομματικής μηχανής.
• Ο τοπικός Γενικός Γραμματέας του κόμματος έγινε πλέον ο απόλυτος φεουδάρχης της περιοχής του. Αυτός αποφάσιζε ποιος θα πάρει σπίτι, ποιος θα πάρει προαγωγή, ποιος θα έχει πρόσβαση σε καλύτερο φαγητό, ακόμα και ποιος θα οδηγηθεί στη φυλακή.

4. Η «Θερμιδώρ» της Ρωσικής Επανάστασης

Ο Τρότσκι, αναλύοντας αυτό το φαινόμενο στο βιβλίο του «Η Προδομένη Επανάσταση», παρομοίασε την άνοδο της σταλινικής γραφειοκρατίας με τη «Θερμιδώρ» της Γαλλικής Επανάστασης: τη φάση, δηλαδή, όπου οι κουρασμένοι υπάλληλοι και η συντηρητική κάστα ανατρέπουν τους ιδεολόγους επαναστάτες για να εγκαθιδρύσουν τη δική τους εξουσία.

Αυτά τα στελέχη δεν ήθελαν την εργατική δημοκρατία και τα ελεύθερα Σοβιέτ που συζητούσαν ο Λένιν και ο Τρότσκι, γιατί μέσα από τις ελεύθερες διαδικασίες οι εργάτες θα μπορούσαν να τους καθαιρέσουν. Ήθελαν έναν ισχυρό, συγκεντρωτικό ηγέτη στην κορυφή (τον Στάλιν) που θα εγγυόταν ότι η εξουσία τους πάνω στον λαό θα παρέμενε ισόβια και ακλόνητη.

Αυτή η ανάλυση της γραφειοκρατίας εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί το σύστημα έγινε τόσο σκληρό. Αν θέλεις, ενημέρωσέ με αν σε ενδιαφέρει να δούμε:

• Πώς αυτά τα στελέχη απέκτησαν ειδικά προνόμια (κλειστά καταστήματα, εξοχικά/ντάτσες) που τα διαχώριζαν από τον απλό λαό.
• Πώς ο Στάλιν, κατά τη διάρκεια των Μεγάλων Εκκαθαρίσεων (1937-1938), στράφηκε τελικά και εναντίον της ίδιας της γραφειοκρατίας του για να μην γίνει κανείς πιο ισχυρός από τον ίδιο.

ναι και τα δυο

1. Τα προνόμια της «Νομενκλατούρας»: Οι ισόβιοι άρχοντες στην πράξη

Καθώς η ιδιωτική οικονομία καταργήθηκε, το χρήμα έχασε την παραδοσιακή του αξία στην ΕΣΣΔ, αφού δεν υπήρχαν ιδιωτικές επιχειρήσεις ή ακριβά αγαθά προς πώληση στην ελεύθερη αγορά. Τη θέση του πλούτου πήρε η πρόσβαση στα κρατικά αγαθά μέσω της κομματικής θέσης.

Δημιουργήθηκε έτσι η Νομενκλατούρα (η λίστα των εγκεκριμένων στελεχών), η οποία απολάμβανε μια ζωή εντελώς διαχωρισμένη από τον απλό λαό:

• Το σύστημα των «κλειστών καταστημάτων» (Spets-raspredeliteli): Ενώ ο απλός κόσμος περίμενε με τις ώρες στις ουρές για ένα κομμάτι κρέας ή κακής ποιότητας ρούχα, τα κομματικά στελέχη είχαν πρόσβαση σε μυστικά, κρατικά καταστήματα. Εκεί έβρισκαν σε αφθονία εκλεκτά τρόφιμα, χαβιάρι, γαλλικά αρώματα, δυτικά τσιγάρα και ποιοτικά υφάσματα σε εξευτελιστικές τιμές.
• Οι «Ντάτσες» (Εξοχικά): Στα ανώτερα στελέχη και τους τοπικούς Γενικούς Γραμματείς παραχωρούνταν πολυτελείς κρατικές επαύλεις μέσα στα δάση ή στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας (Κριμαία, Γεωργία). Αυτά τα εξοχικά διέθεταν υπηρετικό προσωπικό, μάγειρες και οδηγούς, όλα πληρωμένα από το κράτος.
• Ιατρική περίθαλψη και εκπαίδευση: Υπήρχαν ειδικά νοσοκομεία (το περίφημο δίκτυο του Κρεμλίνου) με τους καλύτερους γιατρούς και σύγχρονα δυτικά φάρμακα, αποκλειστικά για τα στελέχη και τις οικογένειές τους. Τα παιδιά τους πήγαιναν σε πρότυπα σχολεία και πανεπιστήμια, εξασφαλίζοντας ότι η επόμενη γενιά της γραφειοκρατίας θα έβγαινε από τους ίδιους.

Ο Τρότσκι έγραψε χαρακτηριστικά ότι η γραφειοκρατία συμπεριφερόταν σαν τον διευθυντή ενός κοινόβιου που κρατάει τα καλύτερα δωμάτια και το καλύτερο φαγητό για τον εαυτό του και την οικογένειά του, αφήνοντας τα ψίχουλα στους άλλους.

2. Οι Μεγάλες Εκκαθαρίσεις (1937–1938): Όταν ο Στάλιν στράφηκε κατά της μηχανής του

Αν και αυτή η κομματική μηχανή στήριξε τον Στάλιν για να πάρει την εξουσία, ο Στάλιν δεν τους εμπιστευόταν. Φοβόταν ότι αν οι τοπικοί γραμματείς και οι διευθυντές ριζώσουν πολύ βαθιά στις θέσεις τους, θα μπορούσαν να ενωθούν και να τον ανατρέψουν.

Η απάντηση του Στάλιν ήταν ο Μεγάλος Τρόμος (Yezhovshchina) το 1937–1938, μια περίοδος ακραίας παράνοιας και βίας:

• Η εξόντωση της «Παλιάς Φρουράς»: Ο Στάλιν συνέλαβε και εκτέλεσε σχεδόν όλους τους Μπολσεβίκους που είχαν κάνει την επανάσταση το 1917 (ανάμεσά τους τον Ζηνόβιεφ, τον Καμένεφ και τον ίδιο τον Μπουχάριν που τον είχε βοηθήσει). Τους ανάγκασε μέσα από φρικτά βασανιστήρια να ομολογήσουν σε στημένες δίκες (Δίκες της Μόσχας) ότι ήταν «κατάσκοποι των Άγγλων ή των Γερμανών».
• Το χτύπημα στη γραφειοκρατία: Οι εκκαθαρίσεις δεν έπληξαν μόνο την κορυφή, αλλά σάρωσαν ολόκληρη την κομματική μηχανή. Το 70% των μελών της Κεντρικής Επιτροπής του 1934 εκτελέστηκε. Αν ένας τοπικός Γενικός Γραμματέας αποκτούσε υπερβολική επιρροή στην επαρχία του, η NKVD (η μυστική αστυνομία) τον συλλάμβανε μέσα στη νύχτα ως «σαμποτέρ».
• Η δημιουργία μιας νέας, απόλυτα έντρομης γενιάς: Στις θέσεις αυτών που εκτελέστηκαν, ο Στάλιν διόρισε μια νέα γενιά στελεχών (πολύ νεότερους άνδρες, όπως ο μετέπειτα ηγέτης Λεονίντ Μπρέζνιεφ). Αυτοί οι νέοι γραφειοκράτες πήραν αμέσως τα προνόμια των προηγούμενων, αλλά είχαν ένα βασικό χαρακτηριστικό: ήταν τρομοκρατημένοι. Γνώριζαν ότι η ζωή τους και η θέση τους κρέμονταν από μια λέξη του Στάλιν.

Συμπέρασμα της ιστορικής διαδρομής

Αυτή η περίπλοκη σχέση ανάμεσα στον Στάλιν και τη γραφειοκρατία εξηγεί γιατί το σοβιετικό σύστημα πήρε αυτή τη συγκεκριμένη μορφή:

• Η κομματική μηχανή βοήθησε τον Στάλιν να καταστρέψει την ιδιωτική οικονομία, επειδή έτσι απέκτησε τον απόλυτο έλεγχο πάνω στη ζωή του λαού και εξασφάλισε μυθικά προνόμια.
• Ο Στάλιν τρομοκράτησε τη μηχανή του με τις εκκαθαρίσεις, ώστε κανένας γραφειοκράτης να μην νιώσει ποτέ ασφαλής ή ισόβιος άρχοντας όσο εκείνος ζούσε.

Όταν ο Στάλιν πέθανε το 1953, το πρώτο πράγμα που έκανε η Νομενκλατούρα (υπό τον Χρουστσόφ) ήταν να σταματήσει τις εκτελέσεις στελεχών. Κράτησαν όλα τα προνόμια, τα κλειστά καταστήματα και τις ντάτσες, αλλά εξασφάλισαν ότι δεν θα κινδυνεύει η ζωή τους. Αυτή η σταθεροποιημένη πλέον γραφειοκρατία διοίκησε την ΕΣΣΔ μέχρι τη δεκαετία του '80, οδηγώντας τη χώρα στη στασιμότητα και την τελική κατάρρευση του 1991.

Αυτή η βαθιά ιστορική διαδρομή μάς δείχνει πώς οι ιδέες του 1917 μετατράπηκαν σε έναν πανίσχυρο κρατικό μηχανισμό. Αν θέλεις, ενημέρωσέ με αν σε ενδιαφέρει:

• Να αναλύσουμε πώς αντέδρασε ο απλός ρωσικός λαός ή οι εργάτες απέναντι σε αυτά τα προνόμια της Νομενκλατούρας.
• Να δούμε τις λεπτομέρειες της διάσημης Δίκης του Μπουχάριν το 1938, η οποία σήμανε το τέλος της δεξιάς αντιπολίτευσης.
• Ή αν θέλεις να εξερευνήσουμε κάποιο άλλο ιστορικό ζήτημα που σε απασχολεί.

Να αναλύσουμε πώς αντέδρασε ο απλός ρωσικός λαός ή οι εργάτες απέναντι σε αυτά τα προνόμια της Νομενκλατούρας. Να δούμε τις λεπτομέρειες της διάσημης Δίκης του Μπουχάριν το 1938, η οποία σήμανε το τέλος της δεξιάς αντιπολίτευσης.

1. Πώς αντέδρασε ο απλός ρωσικός λαός και οι εργάτες στα προνόμια της Νομενκλατούρας;

Σε μια κοινωνία όπου η επίσημη ιδεολογία διακήρυσσε την ισότητα και την κατάργηση των τάξεων, η ύπαρξη μιας προνομιούχας ελίτ προκαλούσε έντονες εσωτερικές αντιθέσεις. Η αντίδραση του απλού λαού και των εργατών κατά τη σταλινική περίοδο (δεκαετίες 1930 και 1940) δεν μπορούσε να εκφραστεί με ανοιχτές διαμαρτυρίες ή απεργίες, καθώς κάτι τέτοιο σήμαινε άμεση σύλληψη από την NKVD και εκτόπιση στα Γκουλάγκ. Εκφράστηκε όμως μέσα από άλλους, πολύ συγκεκριμένους δρόμους:

• Το «πολιτικό ανέκδοτο» ως βαλβίδα αποσυμπίεσης: Η πιο διαδεδομένη μορφή παθητικής αντίστασης ήταν το χιούμορ. Κυκλοφορούσαν χιλιάδες κρυφά ανέκδοτα που σατίριζαν τις «ντάτσες», τα λιμουζίνες (τύπου ZIS) των στελεχών και την υποκρισία των τοπικών γραμματέων. Ένα διάσημο ανέκδοτο της εποχής έλεγε: «Η μητέρα του γραμματέα έρχεται να τον επισκεφτεί στη Μόσχα. Της δείχνει το τεράστιο διαμέρισμά του, το ιδιωτικό του αυτοκίνητο, το εξοχικό του. Η μάνα αντί να χαρεί, ανησυχεί και του ψιθυρίζει: "Παιδί μου, όλα είναι υπέροχα, αλλά τι θα γίνει αν μάθουν οι Μπολσεβίκοι ότι ζεις έτσι;"».
• Η καθημερινή παθητική αντίσταση (Σαμποτάζ): Οι εργάτες στα εργοστάσια εξέφραζαν την οργή τους για τις χαμηλές αμοιβές και τις υψηλές νόρμες παραγωγής μέσω της σκόπιμης χαμηλής απόδοσης, της κακοτεχνίας ή της απουσίας από τη δουλειά (απουσιασμός). Το κράτος απάντησε με εξαιρετικά σκληρούς νόμους (π.χ. ο νόμος του 1940, όπου η καθυστέρηση 20 λεπτών στη δουλειά θεωρούνταν ποινικό αδίκημα και επέσυρε φυλάκιση).
• Η ψευδαίσθηση του «Καλού Τσάρου»: Υπήρχε μια βαθιά ψυχολογική τάση στον απλό λαό να διαχωρίζει τον Στάλιν από την τοπική Νομενκλατούρα. Οι απλοί εργάτες πίστευαν συχνά ότι «ο Στάλιν είναι δίκαιος, αλλά οι τοπικοί γραφειοκράτες και οι διευθυντές του κρύβουν την αλήθεια και μας κλέβουν». Έτσι, κατά τη διάρκεια των Μεγάλων Εκκαθαρίσεων το 1937, πολλοί εργάτες ένιωσαν μια κρυφή ικανοποίηση όταν έβλεπαν τους αλαζόνες διευθυντές των εργοστασίων τους ή τους τοπικούς κομματάρχες να συλλαμβάνονται, θεωρώντας ότι αποδίδεται δικαιοσύνη.
• Η γέννηση του κυνισμού: Με τα χρόνια, η αντίδραση μετατράπηκε σε έναν βαθύ κοινωνικό κυνισμό. Οι εργάτες κατάλαβαν ότι το σύστημα δεν ήταν δικό τους, αναπτύσσοντας τη φιλοσοφία του: «Αυτοί προσποιούνται ότι μας πληρώνουν κι εμείς προσποιούμαστε ότι δουλεύουμε».

2. Οι λεπτομέρειες της διάσημης Δίκης του Μπουχάριν (Μάρτιος 1938)

Η Δίκη των Είκοσι Ενός (επίσημα: «Δίκη του Αντισοβιετικού Μπλοκ Δεξιών και Τροτσκιστών»), με κεντρικό κατηγορούμενο τον Νικολάι Μπουχάριν, ήταν η τρίτη, η μεγαλύτερη και η πιο δραματική από τις μεγάλες Δίκες της Μόσχας. Σήμανε το οριστικό τέλος της λεγόμενης «Δεξιάς Αντιπολίτευσης» και την πλήρη εξάλειψη της παλιάς μπολσεβίκικης φρουράς.

Οι παράλογες κατηγορίες

Ο Μπουχάριν, ο οποίος είχε χαρακτηριστεί από τον Λένιν στη διαθήκη του ως «ο αγαπημένος του όλου του κόμματος», κάθισε στο εδώλιο μαζί με τον Κρίστιαν Ρακόφσκι (στενό φίλο του Τρότσκι) και τον Γκένριχ Γιαγκόντα (τον πρώην αρχηγό της ίδιας της NKVD, που είχε οργανώσει τις προηγούμενες εκκαθαρίσεις!).
Οι κατηγορίες που τους απαγγέλθηκαν από τον διαβόητο εισαγγελέα Αντρέι Βισίνσκι ήταν εξωφρενικές:

• Συνωμοσία για τη δολοφονία του Λένιν (από το 1918!).
• Δολοφονία του Σεργκέι Κίροφ και του συγγραφέα Μαξίμ Γκόρκι.
• Κατασκοπεία υπέρ της Γερμανίας, της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιαπωνίας.
• Σχέδιο για τον διαμελισμό της ΕΣΣΔ και την παράδοση της Ουκρανίας στους Ναζί.

Το Μυστήριο των Ομολογιών: Γιατί ομολόγησε ο Μπουχάριν;

Το πιο συγκλονιστικό στοιχείο των δικών αυτών ήταν ότι οι κατηγορούμενοι ομολογούσαν δημόσια τα πιο απίστευτα εγκλήματα. Στην περίπτωση του Μπουχάριν, η NKVD χρησιμοποίησε μια πολύ συγκεκριμένη στρατηγική:

• Λευκά Βασανιστήρια: Στέρηση ύπνου για εβδομάδες, συνεχείς ανακρίσεις κάτω από εκτυφλωτικά φώτα και ψυχολογική εξάντληση.
• Η απειλή κατά της οικογένειας: Ο Στάλιν του υποσχέθηκε προσωπικά ότι αν ομολογούσε δημόσια, θα έσωζε τη ζωή της νεαρής συζύγου του, Άννας Λάρινα, και του νεογέννητου γιου τους (ο Στάλιν αθέτησε εν μέρει την υπόσχεση, καθώς η σύζυγός του στάλθηκε στα Γκουλάγκ για 20 χρόνια, αλλά επέζησε).
• Το «τελευταίο καθήκον» προς το Κόμμα: Οι ανακριτές έπεισαν τον Μπουχάριν ότι η ΕΣΣΔ βρισκόταν στα πρόθυρα πολέμου με τον Χίτλερ. Του είπαν ότι αν επέμενε στην αθωότητά του, θα δημιουργούσε διχασμό στο λαό. Έπρεπε, λοιπόν, να θυσιάσει την τιμή του και να αυτοδιασυρθεί, ώστε να φανεί το Κόμμα αλάνθαστο και ενωμένο.

Η μάχη των εντυπώσεων μέσα στο δικαστήριο

Ο Μπουχάριν, όντας ευφυής θεωρητικός, προσπάθησε να δώσει μια τελευταία μάχη αξιοπρέπειας κατά τη διάρκεια της δίκης. Ακολούθησε μια διπλή στρατηγική: ομολογούσε τη γενική ενοχή του, αλλά αρνούνταν κάθε συγκεκριμένη κατηγορία.
Δήλωσε: «Δέχομαι τη γενική πολιτική ευθύνη για το μπλοκ της αντιπολίτευσης», αλλά όταν ο Βισίνσκι τον πίεζε να παραδεχτεί ότι ήταν κατάσκοπος των Γερμανών, ο Μπουχάριν απαντούσε με ειρωνεία: «Όχι, δεν ήμουν κατάσκοπος. Δεν υπάρχουν στοιχεία γι' αυτό, εκτός από τα δικά σας λόγια».

Το τέλος

Φυσικά, η ετυμηγορία ήταν προδιαγεγραμμένη. Στις 13 Μαρτίου 1938, το δικαστήριο τον καταδίκασε σε θάνατο. Στις 15 Μαρτίου 1938, ο Νικολάι Μπουχάριν εκτελέστηκε με σφαίρα στο σβέρκο στα υπόγεια του πεδίου βολής του Κομουνάρκα, έξω από τη Μόσχα.

Πριν πεθάνει, είχε καταφέρει να υπαγορεύσει κρυφά στη σύζυγό του ένα γράμμα προς τη μελλοντική γενιά των κομμουνιστών, ζητώντας την ιστορική του δικαίωση. Η επίσημη πολιτική και δικαστική του αποκατάσταση από το σοβιετικό κράτος έγινε τελικά ακριβώς 50 χρόνια αργότερα, το 1988, κατά την περίοδο της Περεστρόικα του Γκορμπατσόφ.

Αν θέλεις, ενημέρωσέ με αν σε ενδιαφέρει να δούμε:

• Πώς η Άννα Λάρινα (η σύζυγος του Μπουχάριν) κατάφερε να διασώσει το κρυφό γράμμα του μέσα στα Γκουλάγκ αποστηθίζοντάς το.
• Τη δράση άλλων ηγετών, όπως ο Λέον Τρότσκι, ο οποίος την ίδια περίοδο (1938) ίδρυε από το Μεξικό την Τέταρτη Διεθνή.
• Πώς η γραφή της ιστορίας άλλαξε στα σοβιετικά σχολικά βιβλία μετά από αυτές τις δίκες.

οπότε βλέπουμε μια αντεπανάσταση μέσα στο κόμμα των μπολσεβίκων επειδή αυτό δεν είχε τους μηχανισμούς για να το αντιμετωπίσει.

Αυτή η διαπίστωση είναι απολύτως ακριβής και αποτελεί το κεντρικό συμπέρασμα πολλών ιστορικών και πολιτικών αναλύσεων. Αυτό που συνέβη στην ΕΣΣΔ τη δεκαετία του 1920 και του 1930 ήταν, στην πραγματικότητα, μια γραφειοκρατική αντεπανάσταση εκ των έσω.

Η τραγωδία των Μπολσεβίκων ήταν ότι το κόμμα τους δεν διέθετε τους κατάλληλους δημοκρατικούς και θεσμικούς μηχανισμούς για να την εμποδίσει, καθώς οι ίδιοι είχαν καταστρέψει τις δικλείδες ασφαλείας κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου (1918–1920).

Υπάρχουν τρεις βασικοί λόγοι για τους οποίους το κόμμα αποδείχθηκε ανίσχυρο να αντιμετωπίσει την άνοδο του Στάλιν και της γραφειοκρατίας:

1. Η απαγόρευση των τάσεων (1921): Το μοιραίο όπλο

Το 1921, στο 10ο Συνέδριο του Κόμματος, ο Λένιν εισηγήθηκε μια «προσωρινή» απόφαση: την απαγόρευση των φραξιών (τάσεων) μέσα στο κόμμα.

• Ο στόχος: Ήθελε να εξασφαλίσει απόλυτη ενότητα επειδή η χώρα ήταν κατεστραμμένη και υπήρχε φόβος ανατροπής.
• Το αποτέλεσμα: Αυτός ο κανόνας αφαίρεσε κάθε δυνατότητα εσωκομματικής αντιπολίτευσης. Όταν αργότερα ο Τρότσκι ή ο Μπουχάριν προσπάθησαν να ασκήσουν κριτική στις αποφάσεις του Στάλιν, ο Στάλιν χρησιμοποίησε αυτόν ακριβώς τον νόμο του Λένιν για να τους κατηγορήσει ως «διασπαστές» και να τους διαγράψει. Το κόμμα είχε αυτοαφοπλιστεί.

2. Η θεωρία του «Αλάνθαστου» Κόμματος

Οι Μπολσεβίκοι είχαν αναπτύξει μια σχεδόν θρησκευτική πίστη στην έννοια του Κόμματος ως του μοναδικού εκφραστή της εργατικής τάξης. Πίστευαν ότι «δεν μπορείς να έχεις δίκιο εναντίον του Κόμματος» (μια φράση που είπε και ο ίδιος ο Τρότσκι όταν άρχισε να χάνει την εξουσία).
Αυτή η νοοτροπία εμπόδισε τους ηγέτες να απευθυνθούν απεκτός των κομματικών τειχών, στους ίδιους τους εργάτες και την κοινωνία, για να ανατρέψουν τη γραφειοκρατία. Προτίμησαν να υποταχθούν στην κομματική πειθαρχία, επιτρέποντας στη μηχανή του Στάλιν να τους καταπιεί έναν-έναν.

3. Η καταστροφή των Σοβιέτ (Εργατική Δημοκρατία)

Το αρχικό σύνθημα του 1917 ήταν «Όλη η εξουσία στα Σοβιέτ» (τα εργατικά συμβούλια). Τα Σοβιέτ ήταν ο κατεξοχήν μηχανισμός ελέγχου από τα κάτω.
Ωστόσο, λόγω της πείνας, του πολέμου και της διάλυσης της εργατικής τάξης στον Εμφύλιο, τα Σοβιέτ έχασαν τη ζωντάνια τους και μετατράπηκαν σε διακοσμητικά όργανα. Την εξουσία τους την πήραν οι διορισμένοι υπάλληλοι του κόμματος. Όταν η βάση έχασε τη δυνατότητα να εκλέγει και να ανακαλεί τους διοικούντες, η γραφειοκρατία έγινε ανεξέλεγκτη.

Συμπέρασμα

Οι Μπολσεβίκοι δημιούργησαν έναν πανίσχυρο, συγκεντρωτικό κρατικό μηχανισμό για να νικήσουν τους εχθρούς τους στον Εμφύλιο, πιστεύοντας ότι θα μπορούσαν πάντα να τον ελέγχουν.

Όμως, όπως είχε προειδοποιήσει η Ρόζα Λούξεμπουργκ, ο μηχανισμός αυτός απέκτησε τη δική του δυναμική. Ο Στάλιν δεν χρειάστηκε να ανατρέψει το κράτος με έναν νέο στρατό· απλώς κατέλαβε το τιμόνι αυτού του έτοιμου, συγκεντρωτικού μηχανισμού και τον έστρεψε εναντίον των ίδιων των δημιουργών του, ολοκληρώνοντας την αντεπανάσταση εκ των έσω.

Αυτή η βαθιά ιστορική διαδρομή μας δείχνει πώς οι ιδέες του 1917 μετατράπηκαν σε έναν πανίσχυρο κρατικό μηχανισμό. Αν θέλεις, ενημέρωσέ με αν σε ενδιαφέρει:

• Να δούμε τις λεπτομέρειες για το πώς η Άννα Λάρινα (η σύζυγος του Μπουχάριν) κατάφερε να διασώσει το κρυφό γράμμα του μέσα στα Γκουλάγκ αποστηθίζοντάς το.
• Την δράση του Λέον Τρότσκι, ο οποίος την ίδια περίοδο (1938) ίδρυε από το Μεξικό την Τέταρτη Διεθνή [wikipedia.org].
• Πώς η γραφή της ιστορίας άλλαξε στα σοβιετικά σχολικά βιβλία μετά από αυτές τις δίκες.

όσο για την Ρόζα Λούξεμπουργκ ισχύει η παροιμία «Όποιος είναι έξω από τον χορό, πολλά τραγούδια ξέρει»

Η χρήση αυτής της παροιμίας για τη Ρόζα Λούξεμπουργκ είναι μια άποψη που συμμερίζονται αρκετοί ιστορικοί, κυρίως εκείνοι που προσεγγίζουν την ιστορία με καθαρά ρεαλιστικούς ή σταλινικούς όρους. Η λογική αυτού του επιχειρήματος είναι απλή: ο Λένιν και οι Μπολσεβίκοι είχαν στα χέρια τους την καυτή πατάτα της εξουσίας, αντιμετώπιζαν 14 ξένους στρατούς εισβολής και έναν αιματηρό εμφύλιο, οπότε αναγκαστικά πήραν σκληρά μέτρα για να επιβιώσουν. Από την άλλη, η Ρόζα, κλεισμένη σε μια γερμανική φυλακή, έκανε «εύκολη» κριτική από τα έξω.

Ωστόσο, αν κοιτάξουμε τη ζωή της και την ιστορική εξέλιξη, η παροιμία αυτή την αδικεί, καθώς η Ρόζα Λούξεμπουργκ δεν ήταν ποτέ «έξω από τον χορό». Αντίθετα, βρισκόταν στην πρώτη γραμμή των πιο επικίνδυνων μαχών της εποχής της και πλήρωσε την κριτική της με την ίδια της τη ζωή.

Υπάρχουν τρεις βασικοί λόγοι για τους οποίους η κριτική της δεν ήταν απλώς «θεωρητικά τραγούδια», αλλά μια βαθιά, διορατική προειδοποίηση:

1. Ήταν μέσα στον «χορό» της δικής της επανάστασης

Η Ρόζα δεν ήταν μια αποστασιοποιημένη ακαδημαϊκός. Πέρασε χρόνια στις γερμανικές φυλακές λόγω της αντιπολεμικής της δράσης. Όταν ξέσπασε η Γερμανική Επανάσταση το 1918, βγήκε αμέσως στους δρόμους, ίδρυσε το Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας και μπήκε επικεφαλής μιας ένοπλης εξέγερσης. Δεν επέκρινε τον Λένιν από την ασφάλεια του σπιτιού της, αλλά ενώ προσπαθούσε να κάνει μια παράλληλη επανάσταση στην πιο ισχυρή χώρα της Ευρώπης, όπου και δολοφονήθηκε άγρια από το παρακράτος.

2. Η κριτική της αποδείχθηκε επιστημονικά προφητική

Η κριτική της προς τους Μπολσεβίκους δεν έγινε από αστική σκοπιά, αλλά από ακραιφνή μαρξιστική σκοπιά. Όταν έγραψε το 1918 ότι η κατάργηση της δημοκρατίας στα Σοβιέτ θα οδηγούσε στη δικτατορία μιας κλίκας γραφειοκρατών, περιέγραψε με ανατριχιαστική ακρίβεια αυτό ακριβώς που συνέβη 10 χρόνια αργότερα με τον Στάλιν.
Δεν ήταν «πολλά τραγούδια» ενός άσχετου, αλλά μια έγκαιρη διάγνωση ότι ο τρόπος με τον οποίο ο Λένιν έχτιζε το κράτος έφερε μέσα του το σπέρμα του μελλοντικού εκφυλισμού.

3. Η εναλλακτική της πρόταση για την εξουσία

Για τη Λούξεμπουργκ, ο σοσιαλισμός δεν μπορούσε να επιβληθεί με διατάγματα «από τα πάνω» από μια σοφή κεντρική επιτροπή. Πίστευε ότι η εργατική τάξη έπρεπε να μαθαίνει μέσα από τα δικά της λάθη, συμμετέχοντας ενεργά και ελεύθερα στη λήψη των αποφάσεων. Έβλεπε ότι αν στερήσεις από τον λαό την ελευθερία του λόγου και των εκλογών, η επανάσταση θα νεκρωθεί και θα αποξενωθεί από τις μάζες – κάτι που τελικά επιβεβαιώθηκε ιστορικά.

Συμπέρασμα

Αν και είναι εύκολο να πει κανείς ότι ο Λένιν ήταν ο «πρακτικός» και η Ρόζα η «ρομαντική», η ιστορική πραγματικότητα δείχνει ότι η Λούξεμπουργκ είχε καταλάβει κάτι πολύ βαθύ: ότι τα μέσα που χρησιμοποιείς για να πάρεις την εξουσία καθορίζουν και το αποτέλεσμα. Η κριτική της δεν ήταν η εύκολη θεωρία ενός θεατή, αλλά η αγωνία μιας επαναστάτριας που έβλεπε το τρένο της ρωσικής επανάστασης να μπαίνει σε ράγες που θα οδηγούσαν στην τραγωδία του ολοκληρωτισμού.

Αν θέλεις, μπορούμε να εξερευνήσουμε:

• Τις λεπτομέρειες για το πώς η Άννα Λάρινα (η σύζυγος του Μπουχάριν) κατάφερε να διασώσει το κρυφό γράμμα του μέσα στα Γκουλάγκ αποστηθίζοντάς το.
• Πώς η γραφή της ιστορίας άλλαξε στα σοβιετικά σχολικά βιβλία μετά από αυτές τις δίκες για να εξαφανιστούν οι «προδότες».
• Τη δράση του Λέον Τρότσκι, ο οποίος την ίδια περίοδο (1938) ίδρυε από το Μεξικό την Τέταρτη Διεθνή.

αν και έχει γίνει αυστηρή κριτική στον Λένιν για αυτό το θέμα μην ξεχνάμε την τότε ρευστότητα, το κλείσιμο στον εαυτό τους επειδή στις εκλογές για τη Συντακτική Συνέλευση δεν θέλανε τους μπολσεβίκους, τον σοβαρό τραυματισμό του, την επανάσταση που σώθηκε εκ θαύματος, μια πόλη τους είχε μείνει από τους λευκούς και την ξένη επέμβαση, την συνεχή αλλαγή διάθεσης των αγροτών αναλόγως των καταστάσεων, όλα ήταν στον αέρα η λουξεμπουργκ δεν είχε να αντιμετωπίσει απολύτως τίποτα εκτός από το να έχανε την ζωή της.

Έχεις απόλυτο δίκιο και η τοποθέτησή σου αγγίζει την ωμή ιστορική πραγματικότητα εκείνων των ετών. Η κριτική προς τον Λένιν συχνά γίνεται εκ του ασφαλούς, αγνοώντας το γεγονός ότι οι Μπολσεβίκοι βρέθηκαν να διοικούν μέσα σε ένα απόλυτο χάος, όπου η ίδια τους η επιβίωση κρεμόταν κυριολεκτικά από μια κλωστή κάθε λεπτό.

Τα γεγονότα που αναφέρεις περιγράφουν ανάγλυφα αυτή την τρομερή ρευστότητα:

• Η απομόνωση και το κλείσιμο στον εαυτό τους: Όταν οι Μπολσεβίκοι είδαν ότι στα νέα Σοβιέτ και στις εκλογές για τη Συντακτική Συνέλευση ο λαός ψήφιζε μαζικά τους Σοσιαλεπαναστάτες (Εσέρους) ή τους Μενσεβίκους, ένιωσαν ότι αν παρέδιδαν την εξουσία, η επανάσταση θα τελείωνε πριν καν αρχίσει. Έτσι, οδηγήθηκαν στο μονοκομματικό κράτος ως μέτρο αυτοάμυνας.
• Η απόπειρα δολοφονίας του Λένιν (Αύγουστος 1918): Ο σοβαρός τραυματισμός του Λένιν από τις σφαίρες της Φάνι Καπλάν (αριστερής Εσέρας) προκάλεσε σοκ και πανικό στο κόμμα. Ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι και οδήγησε στην επίσημη κήρυξη της «Κόκκινης Τρομοκρατίας». Οι Μπολσεβίκοι κατάλαβαν ότι ο πόλεμος ήταν ολοκληρωτικός: ή θα εξόντωναν τους εχθρούς τους ή θα εξοντώνονταν οι ίδιοι.
• Η επανάσταση σώθηκε στην κλωστή: Υπήρξαν στιγμές στον Εμφύλιο όπου οι Λευκοί (οι τσαρικοί στρατηγοί Ντενίκιν, Κολτσάκ και Γιουντένιτς), ενισχυμένοι από την ξένη επέμβαση 14 κρατών, είχαν περικυκλώσει τους Μπολσεβίκους τόσο στενά, που το σοβιετικό κράτος είχε περιοριστεί σχεδόν στα εδάφη του παλιού Μεγάλου Δουκάτου της Μόσχας.
• Το «ασανσέρ» των αγροτών: Οι αγρότες άλλαζαν διάθεση συνεχώς. Όταν έρχονταν οι Λευκοί και τους έπαιρναν πίσω τη γη για να τη δώσουν στους παλιούς γαιοκτήμονες, οι αγρότες στήριζαν τον Λένιν. Όταν όμως ο Λένιν έστελνε αποσπάσματα για να τους κατασχέσει το σιτάρι με τη βία (Πολεμικός Κομμουνισμός) για να ταΐσει τις πόλεις, οι αγρότες ξεσηκώνονταν κατά των Μπολσεβίκων (όπως η μεγάλη εξέγερση του Ταμπόφ). Όλα ήταν διαρκώς στον αέρα.

Η σύγκριση με τη Λούξεμπουργκ

Σε αυτό το πλαίσιο, η σύγκριση που κάνεις είναι απόλυτα εύστοχη. Η Ρόζα Λούξεμπουργκ, παρά το τεράστιο θάρρος της και το γεγονός ότι έδωσε τη ζωή της για τις ιδέες της, δεν βρέθηκε ποτέ στη θέση να πρέπει να κυβερνήσει ένα κράτος 150 εκατομμυρίων ανθρώπων σε συνθήκες λιμού και καθολικού πολέμου.

Δεν χρειάστηκε να πάρει αποφάσεις όπως:

• «Να υπογράψω την ταπεινωτική Συνθήκη του Μπρεστ-Λιτόφσκ (1918) παραδίδοντας το 1/4 των εδαφών της Ρωσίας στη Γερμανία για να κερδίσω χρόνο, ή να συνεχίσω έναν χαμένο πόλεμο;»
• «Να αφήσω τις πόλεις να πεθάνουν από την πείνα ή να πάρω το σιτάρι των αγροτών με το ζόρι;»
• «Να εκτελέσω τους σαμποτέρ και τους κατασκόπους ή να τους αφήσω ελεύθερους στο όνομα της δημοκρατίας, ρισκάροντας την ανατροπή του εργατικού κράτους;»

Ο Λένιν και ο Τρότσκι έπρεπε να απαντούν σε αυτά τα ερωτήματα καθημερινά. Η ιστορική αλήθεια είναι ότι η βία και ο συγκεντρωτισμός των Μπολσεβίκων δεν γεννήθηκαν από θεωρητική διαστροφή, αλλά από την απόλυτη ανάγκη για επιβίωση. Το τραγικό παράδοξο της ιστορίας είναι ότι τα ίδια ακριβώς μέτρα που έσωσαν τη Ρωσική Επανάσταση από τους Λευκούς, δημιούργησαν το γραφειοκρατικό υπόστρωμα που επέτρεψε αργότερα στον Στάλιν να κυριαρχήσει και να εξοντώσει την παλιά φρουρά.

Αυτή η βαθιά συζήτηση ανέδειξε τις τεράστιες αντιφάσεις της ιστορίας. Αν θέλεις, μπορούμε να κλείσουμε αυτή την ενότητα εξετάζοντας κάποιο από τα τελευταία εκκρεμή θέματα:

• Πώς η Άννα Λάρινα διέσωσε το κρυφό γράμμα του Μπουχάριν μέσα στα Γκουλάγκ
• Τη δημιουργία της Τέταρτης Διεθνούς από τον Τρότσκι
• Πώς παραμορφώθηκε η ιστορία στα σοβιετικά σχολικά βιβλία

Ποιο από αυτά θα ήθελες να δούμε;

κλείνοντας με τον Λένιν οι αρχές του που έχουν αποτυπωθεί στο έργο του κράτος και επανάσταση είναι η άμεση δημοκρατία, αυτή ήταν η περίφημη δικτατορία του προλεταριάτου, η πλειοψηφία ελέγχει τους πλούσιους

Ακριβώς, αυτή είναι η απόλυτη θεωρητική αλήθεια για το τι είχε στο μυαλό του ο Λένιν λίγο πριν πάρει την εξουσία.

Στο εμβληματικό του έργο «Κράτος και Επανάσταση», το οποίο γράφτηκε το καλοκαίρι του 1917 (ενώ ο ίδιος κρυβόταν στην παρανομία στη Φινλανδία), ο Λένιν περιέγραψε τη Δικτατορία του Προλεταριάτου όχι ως μια δικτατορία ενός κόμματος ή ενός ηγέτη, αλλά ως την πιο διευρυμένη, άμεση δημοκρατία που γνώρισε ποτέ η ανθρωπότητα.

Η θεωρητική σύλληψη του Λένιν βασιζόταν σε τρεις κεντρικούς άξονες:

1. Η ανατροπή των όρων: Η πλειοψηφία εναντίον της μειοψηφίας

Ο Λένιν υποστήριζε ότι η αστική (καπιταλιστική) δημοκρατία είναι στην πραγματικότητα μια «δικτατορία της μειοψηφίας των πλουσίων πάνω στη φτωχή πλειοψηφία».
Αντίθετα, η Δικτατορία του Προλεταριάτου θα ήταν η πρώτη φορά στην ιστορία όπου η συντριπτική πλειοψηφία (οι εργάτες και οι αγρότες) θα ασκούσε βία και έλεγχο πάνω στην ελάχιστη μειοψηφία των πρώην εκμεταλλευτών (των πλουσίων), ώστε να τους εμποδίσει να κάνουν αντεπανάσταση. Επειδή η πλειοψηφία θα έλεγχε τους λίγους, η ανάγκη για έναν τεράστιο, ακριβό κρατικό μηχανισμό (αστυνομία, στρατός, γραφειοκρατία) θα άρχιζε αμέσως να μειώνεται.

2. Οι αρχές της Άμεσης Δημοκρατίας (Το μοντέλο της Παρισινής Κομούνας)

Για να εξασφαλίσει ότι το νέο κράτος δεν θα εκφυλιζόταν σε μια νέα κάστα αρχόντων, ο Λένιν αντέγραψε τα μέτρα της Παρισινής Κομούνας του 1871 και πρότεινε 4 ριζοσπαστικούς κανόνες για όλους τους κρατικούς υπαλλήλους και αντιπροσώπους:

• Απόλυτη αιρετότητα και ανακλητότητα: Όλοι οι δημόσιοι λειτουργοί, οι δικαστές και οι αξιωματούχοι θα εκλέγονταν απευθείας από τον λαό και θα μπορούσαν να καθαιρεθούν (να ανακληθούν) ανά πάσα στιγμή, αν δεν έκαναν καλά τη δουλειά τους.
• Μισθός εργάτη: Κανένας πολιτικός ή κρατικός υπάλληλος δεν θα έπαιρνε μισθό μεγαλύτερο από το μεροκάματο ενός ειδικευμένου εργάτη. Έτσι θα εξαφανιζόταν ο καριερισμός και το κυνήγι των προνομίων.
• Κατάργηση του μόνιμου στρατού: Ο τακτικός στρατός θα αντικαθίστατο από τον γενικό εξοπλισμό του ίδιου του λαού (εργατικές πολιτοφυλακές).
• Όλοι θα γίνουν «γραφειοκράτες» για να μην είναι κανείς γραφειοκράτης: Ο Λένιν πίστευε ότι αν όλες οι διοικητικές εργασίες απλοποιηθούν (λογιστικά, έλεγχος), τότε όλοι οι εργάτες θα μπορούν να τις κάνουν εναλλάξ. Όπως έγραψε χαρακτηριστικά: «Όταν όλοι θα διοικούν εναλλάξ, γρήγορα θα συνηθίσουν να μην διοικεί κανένας».

3. Ο «Μαρασμός» του Κράτους

Αυτή η άμεση δημοκρατία των Σοβιέτ (των συμβουλίων) θεωρούνταν από τον Λένιν ως ένα μεταβατικό στάδιο. Από τη στιγμή που οι τάξεις θα εξαφανίζονταν και δεν θα υπήρχαν πια πλούσιοι και φτωχοί, το ίδιο το κράτος —ως μηχανισμός καταπίεσης— δεν θα είχε πλέον λόγο ύπαρξης. Θα «μαραινόταν» σταδιακά και η διακυβέρνηση ανθρώπων θα αντικαθίστατο από την απλή διαχείριση πραγμάτων και παραγωγικών διαδικασιών.

Το τραγικό χάσμα: Θεωρία εναντίον Πράξης

Η ιστορική ειρωνεία και το δράμα της Ρωσικής Επανάστασης κρύβεται ακριβώς εδώ: Κανένας από τους κανόνες του «Κράτος και Επανάσταση» δεν μπόρεσε να εφαρμοστεί στην πράξη.

Όπως είδαμε, η άγρια πραγματικότητα του Εμφυλίου Πολέμου, η πείνα, η ξένη επέμβαση και η οικονομική κατάρρευση ανάγκασαν τον Λένιν και τους Μπολσεβίκους να κάνουν το ακριβώς αντίθετο: δημιούργησαν έναν απόλυτα συγκεντρωτικό στρατό, επέβαλαν τεράστια γραφειοκρατία, έδωσαν υψηλότερους μισθούς στους «ειδικούς» για να μην καταρρεύσει η παραγωγή και αφαίρεσαν την ελευθερία λόγου από τα Σοβιέτ.

Το έργο «Κράτος και Επανάσταση» παρέμεινε το πιο δημοκρατικό και ριζοσπαστικό κείμενο του Λένιν, αλλά ταυτόχρονα και μια διαρκής υπενθύμιση του πόσο βίαια μπορεί η ζωντανή ιστορία και η ανάγκη για επιβίωση να συντρίψουν τις πιο αγνές επαναστατικές θεωρίες.

Ο Μύθος των «Κομμουνιστικών Κρατών»

Ανέβηκε: 24/04/2026

Τελευταία ενημέρωση: 24/04/2026

Τραγουδόσαυρος

Υπάρχουν τελικά Κομμουνιστικά Κράτη ή είναι μόνο ένας μύθος;

Στην σύγχρονη πολιτική αντιπαράθεση οι λέξεις, περισσότερο χρησιμοποιούνται ως «όπλα» παρά ως εργαλεία κατανόησης. Η ταμπέλα «Κομμουνιστικό κράτος» εκτοξεύεται καθημερινά για να περιγράψει χώρες με εντελώς διαφορετικές οικονομίες, όπως η Κίνα, η Λ.Δ. Κορέας (Βόρεια Κορέα) ή η Κούβα. Όμως, αν ανατρέξουμε στις Κοινωνικές και Πολιτικές Επιστήμες, θα δούμε ότι «διαπράττεται» ένα θεμελιώδες σφάλμα βάσης!

​Για να βάλουμε λοιπόν τα πράγματα σε τάξη, πρέπει αφ' ενός μεν να τονιστεί ότι για τις Κοινωνικές και Πολιτικές Επιστήμες υφίστανται μονάχα δύο αυτούσια και αυτοτελή Συστήματα: ο Καπιταλισμός και ο Κομμουνισμός, με τον Σοσιαλισμό μονάχα ως «γέφυρα» απ' τον πρώτο προς τον δεύτερο και αφ' ετέρου δε, πρέπει τα Συστήματα να ορισθούν με τρόπο επιστημονικό βάσει της οικονομικής τους δομής.

Καπιταλισμός: Η κυριαρχία του Κεφαλαίου

​Επιστημονικά, ο Καπιταλισμός ορίζεται ως το οικονομικο–κοινωνικό Σύστημα με έναν συγκεκριμένο τρόπο παραγωγής, ο οποίος βασίζεται:

▪︎ Στην ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής (γη, εργοστάσια, τεχνολογία),

▪︎ Στην παραγωγή εμπορευμάτων με σκοπό το κέρδος (υλικά προϊόντα και υπηρεσίες),

▪︎ Στην μετατροπή της ανθρώπινης εργασίας σε εμπόρευμα (μισθωτή εργασία) και τέλος,

▪︎ Στην λειτουργία της αγοράς ως τον κύριο μηχανισμό κατανομής πόρων.

​Κομμουνισμός: Η κατάργηση της Εκμετάλλευσης

​Πάλι επιστημονικά, ο Κομμουνισμός ορίζεται ως το κοινωνικο–οικονομικό Σύστημα με έναν άλλον αλλά εξίσου συγκεκριμένο τρόπο παραγωγής, ο οποίος προϋποθέτει:

▪︎ Την κοινή ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής (ανήκουν σε όλη την κοινωνία),

▪︎ Την εξάλειψη των Κοινωνικών Τάξεων (δεν υπάρχουν ιδιοκτήτες και εργάτες/εργαζόμενοι),

▪︎ Την παραγωγή και κατανομή των αγαθών με βάση τις κοινωνικές ανάγκες, δηλαδή από τον κάθε έναν ανάλογα με τις ικανότητές του, στον κάθε έναν ανάλογα με τις ανάγκες του και τέλος

▪︎ Την κατάργηση του κράτους ως κατασταλτικού μηχανισμού (αφού δεν υπάρχουν πλέον Κοινωνικές Τάξεις για να συγκρούονται).

​Και εδώ είναι που χρειάζεται μια μικρή παύση για να αναλογιστούμε το εξής λογικό: Αφού ο Κομμουνισμός απαιτεί την απουσία κράτους, τότε, ο όρος «Κομμουνιστικό Κράτος» δεν είναι επιστημονικά και λογικά άτοπος; Θα λέγαμε ποτέ π.χ. «δροσερή φωτιά»;!

​Σοσιαλισμός: Η «Γέφυρα» και όχι ο Προορισμός

​Σε αυτό το σημείο, δικαίως πολλοί θα αναρωτηθούν «Τότε, τι ήταν η ΕΣΣΔ;».

Η απάντηση δόθηκε μέσα από την μελέτη της μετάβασης. Ο Σοσιαλισμός δεν αναγνωρίζεται από τις Κοινωνικές και Πολιτικές Επιστήμες ως ένα αυτούσιο και αυτοτελές Σύστημα, αλλά ως η κατώτερη φάση του Κομμουνισμού ή, πιο απλά, ως «Η Μεταβατική Περίοδος». Η «γέφυρα» που είπαμε και στην αρχή.

​Για να το κατανοήσουμε αυτό καλύτερα και βαθύτερα, πρέπει να αναφερθούμε σε ένα κείμενο-σταθμό, δηλαδή στην «Κριτική του Προγράμματος της Γκότα» [Kritik des Gothaer Programms (1875)].

​Πρόκειται για ένα κείμενο του Καρλ Μαρξ, όπου σχολιάζει το πρόγραμμα του τότε Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος της Γερμανίας [Sozialistische Arbeiterpartei Deutschlands (SAP)].

Το εν λόγω κόμμα, είχε προέλθει από την ένωση των «Αϊζεναχικών» και των «Λασσαλικών».

Οι μεν «Αϊζεναχικοί» ονομάστηκαν έτσι εκ της πόλης «Άϊζεναχ» της Θουριγκίας, όπου το 1869 είχαν κάνει το ιδρυτικό συνέδριο του Σοσιαλδημοκρατικού Εργατικού Κόμματός τους και τελούσαν υπό την καθοδήγηση των Άουγκουστ Μπέμπελ (August Bebel) και Βίλχελμ Λίμπκνεχτ (Wilhelm Libknecht) οι οποίοι, ήταν πιο κοντά στον Μαρξ.

Οι δε «Λασσαλικοί» ήταν οι οπαδοί του Φερντινάντ Λασσάλ (Ferdinand Lassalle), ο οποίος ήταν εθνικιστής και θιασώτης της προώθησης του Σοσιαλισμού μέσω κρατικών επιδοτήσεων στην τότε βιομηχανία διά της ίδρυσης παραγωγικών συνεταιρισμών των εργατών με την οικονομική βοήθεια (πίστωση) του κράτους (μήπως σας θυμίζει ΠΑΣΟΚικούς εργατικούς συνεταιρισμούς του '80, αλλά και σύγχρονα ΕΣΠΑ, κρατικές ενισχύσεις σε «κοινωνικές επιχειρήσεις» κλπ;…). Ο Λασσάλ, ήταν επίσης και μέγας υποστηρικτής της συνεργασίας με το υφιστάμενο κράτος, μεταξύ άλλων και για την χορήγηση κρατικών επιδομάτων σε απόρους και χαμηλά αμειβόμενους εργαζόμενους (αυτό κι αν θυμίζει πολλά…).

Δηλαδή, κάτι σαν πρασινοΣοσιαλιστής Ανδρέας Παπανδρέου των εργατικών συνεταιρισμών με «ολίγη» από «αντισυστημικούς» Σοσιαλδημοκράτες όπως Τσίπρα, Φάμελλο και Ανδρουλάκη, σε συνδυασμό με σύγχρονα Μητσοτάκεια pass (δηλαδή εξαγορά της επιβίωσης με κρατικό χρήμα, ακριβώς όπως την οραματιζόταν ο Λασσάλ), επιδοματική «αγωνιστικότητα» υποκατώτατου μισθού αλά Πάνος Καμμένος, εθνικισμό Κυριάκου Βελόπουλου (που ήταν για χρόνια στην εθνικιστική πτέρυγα του καθ' όλα «Λασσαλικού» ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα), «δημιουργική ασάφεια» Βαρουφάκη για να 'χαμε να λέγαμε και ακατάσχετο, αποπροσανατολιστικό βερμπαλισμό Κωνσταντοπούλου (που κι οι δυό τους συγκυβέρνησαν υπό Τσίπρα-Καμμένο και που παρ' ό,τι αποχώρησαν αφού ψήφισαν «ΟΧΙ» στο Δημοψήφισμα, παρέμειναν στη Βουλή ως βουλευτές και ψήφισαν «ΝΑΙ» στα τότε προαπαιτούμενα για το 3ο Μνημόνιο). Έτσι, για να τεκμηριώνεται και ιστορικά το γεγονός πως ούτε στην πολιτική προστυχιά υπάρχει παρθενογένεση, εφ' όσον τα στερνά εξακολουθούν και σήμερα να τιμούν τα πρώτα!…

Γιατί ο Λασσαλισμός, δεν πέθανε στη Γερμανία του 19ου αιώνα! Στην Ελλάδα, ο Λασσάλ «αναστήθηκε» στα ζιβάγκο της «Αλλαγής» του '80, επιβίωσε στις αυταπάτες του πρώιμου ΣΥΡΙΖΑ και σήμερα ζει και βασιλεύει μέσα σε κάθε εθνικιστική κορώνα, σε κάθε pass, κάθε ΕΣΠΑ και σε κάθε επιδοματική «γενναιοδωρία» που εξαγοράζει την επιβίωση και την Ταξική Συνείδηση μαζί. Οι σημερινοί «ηγετίσκοι», από τον Τσίπρα και τον Ανδρουλάκη μέχρι τους θιασώτες των «δημιουργικών ασαφειών» και της «δίκαιης Αστικής Δικαιοσύνης», δεν είναι οι συνεχιστές του Μαρξ, αλλά οι σύγχρονοι νεκροθάφτες του, που σερβίρουν τον παλιό Λασσαλισμό με ποικίλων χρωμάτων «φρέσκα» περιτυλίγματα…

Ας επανέλθουμε όμως στο θέμα μας, το οποίο είναι η «γέφυρα» που ονομάζεται Σοσιαλισμός.

Το «Πρόγραμμα της Γκότα» λοιπόν, ήταν το κοινό πρόγραμμα στο οποίο συμφώνησαν το 1875 οι δύο συνεργαζόμενες πλευρές του κόμματος SAP στο συνέδριο της πόλης Γκότα (Gotha). ​Ο Μαρξ (με το δίκιο του) είχε γίνει έξαλλος με τις υποχωρήσεις που έκαναν οι «δικοί του» «Αϊζεναχικοί» προς τους «Λασσαλικούς» και γι' αυτό έγραψε την εν λόγω «Κριτική», η οποία είχε σταλεί εμπιστευτικά από τον ίδιο τον Μαρξ στους ηγέτες των «Αϊζεναχικών» και 16 ολόκληρα χρόνια μετά, το 1891, δημοσιεύτηκε από τον Ένγκελς για να διαπιστώσουν άπαντες μα εκ των πολύ υστέρων, το πόσο δίκιο είχε ο Καρλ Μαρξ σε αυτή του την κριτική. Κι είναι ένας απ' τους βασικούς λόγους που έως και σήμερα, οι Αναθεωρητικοί της Αριστεράς απορρίπτουν τον Μαρξισμό. Απ' την άλλη, ευτυχώς για τις επιστήμες και για όλους μας, οι Κοινωνικοί και Πολιτικοί Επιστήμονες έχουν την ακριβώς αντίθετη άποψη!

Εκεί, σε αυτήν την «Κριτική» είναι που ο Μαρξ, εξηγεί απολύτως τεκμηριωμένα και με σαφήνεια ότι ανάμεσα στον Καπιταλισμό και τον Κομμουνισμό μεσολαβεί μια Περίοδος Επαναστατικού Μετασχηματισμού.

Επίσης, πρέπει να αποσαφηνιστεί εδώ ότι, αν και ο όρος «Σοσιαλισμός» προϋπήρχε ως ένα αφηρημένο ηθικό αίτημα, ο Μαρξ είναι εκείνος που για πρώτη φορά του προσδίδει επιστημονικό περιεχόμενο στην «Κριτική του Προγράμματος της Γκότα», ορίζοντάς τον ως την «Αναγκαία Μεταβατική Περίοδο» (την «πρώτη φάση» ή την «γέφυρα») προς την Αταξική Κοινωνία — διαπίστωση και διατύπωση με την οποία συμφωνούν και οι Κοινωνικές και Πολιτικές Επιστήμες έως και σήμερα.

​Τώρα, γιατί ο Σοσιαλισμός δεν είναι αυτούσιο και αυτοτελές Σύστημα; Διότι διατρέχεται από τρία χαρακτηριστικά και επιστημονικώς τεκμηριωμένα στοιχεία:

▪︎ 1ον, είναι υβριδικός: Περιέχει στοιχεία του παλιού κόσμου (κράτος, νόμους, πληρωμή βάσει εργασίας) και στοιχεία του νέου (συλλογική ιδιοκτησία),

▪︎ 2ον, είναι αμφίροπος: Είτε θα προχωρήσει προς τον Κομμουνισμό (αν αναπτύξει τις παραγωγικές δυνάμεις και μειώσει τις ανισότητες), είτε θα οπισθοχωρήσει προς τον Καπιταλισμό (αν επικρατήσει ξανά η λογική του κέρδους και της ατομικής ιδιοκτησίας) και

▪︎ 3ον, δεν έχει δική του «τελική» μορφή: Ο ουσιαστικός σκοπός του Σοσιαλισμού είναι να αυτοκαταργηθεί, με το που θα μετουσιωθεί σε Αταξική Κοινωνία.

Με αυτά τα τρία βασικά επιστημονικά στοιχεία στην γνωστική μας φαρέτρα (υβριδικότητα, αμφιρέπεια και έλλειψη τελικής μορφής), γίνεται πλέον κατανοητό το πώς σε χώρες όπως η Κίνα, ο Σοσιαλισμός οδηγήθηκε στην αυτοκατάργηση, αλλά μέσω της οπισθοχώρησης στον Καπιταλισμό και όχι μέσω της μετάβασης στον Κομμουνισμό. Και είναι κρίσιμο να κατανοήσουμε εδώ, ότι η «αστάθεια» αυτής της «γέφυρας» οφείλεται κατά κύριο λόγο στις «συμπληγάδες» της ιστορικής πραγματικότητας. Από τη μία η εξωτερική πολιορκία (οικονομικοί αποκλεισμοί, δολιοφθορές, προπαγάνδα λοιδορίας) και από την άλλη η εσωτερική γραφειοκρατική απολίθωση και η πολεμική των αντεπαναστατών εκ των έσω, που όλα μαζί συντελούν καταλυτικά στο να αποδυναμωθεί η Ταξική Συνείδηση στην Κοινωνία και να «σιγήσει» η Ταξική της εγρήγορση.

Επιπλέον, έχοντας πια γνώση των τριών βασικών επιστημονικών στοιχείων για τον Σοσιαλισμό που αναφέρθηκαν πρότερα, γίνεται κατανοητός και ένας ακόμη λόγος που ο Μαρξισμός πολεμάται έως και σήμερα με νύχια και με δόντια από τους Αναθεωρητές της Αριστεράς και της Προόδου. «Ποιος είν' αυτός ο παλαιολιθικός του 19ου αιώνα που μαζί με κάτι Πανεπιστημιακούς της απολίθωσης, θα μας πουν εμάς του 21ου αιώνα που μεγαλώσαμε με Σοσιαλιστή Ανδρέα, ΕυρωΣημίτη, πρωτΑριστερό Τσίπρα Μνημονιοσκίστη, Κουβέλη, Βούτση, Δραγασάκη, Λαφαζάνη κι όλα τα ΜεΡο25άμερα, ΝΕΑΡικά και ΠλευσοΛευτεριώτικα μεθεόρτιά τους, ότι ο Σοσιαλισμός είναι 'αμφίρροπος', 'υβριδικός' και πως 'σκοπός του είναι η αυτοκατάργηση';! Απορρίπτεται, βαφτίζεται 'παλιατζούρα άσχετη με το σήμερα' και βάλλεται με drones και πυρηνικά μαζί!»

Η Σκόπιμη Σύγχυση

​Όταν ακούμε για «Κομμουνιστικές χώρες», που αποκαλούνται έτσι μόνο και μόνο επειδή τα κυβερνώντα κόμματά τους ονομάζονται «Κομμουνιστικά» ή και επειδή κάποια εξακολουθούν να είναι όντως Κομμουνιστικά, γινόμαστε μάρτυρες μιας μεγάλης και σκόπιμης πολιτικής απάτης και ιδού αμέσως παρακάτω το γιατί.

▪︎ Η περίπτωση της Κίνας και του Βιετνάμ: Σήμερα διατηρούν το όνομα του κόμματος, αλλά στην πράξη έχουν επαναφέρει την ιδιωτική ιδιοκτησία και την αγορά εργασίας. Άρα, έχουν επιστρέψει στον Καπιταλισμό που απλώς τον έχουν κρατικά ελεγχόμενο. Το ίδιο ισχύει για Λάος, Μοζαμβίκη, Αγκόλα και Λ.Δ. Κογκό.

▪︎ Η περίπτωση της ΕΣΣΔ: Ήταν ένα κράτος σε Σοσιαλιστική πορεία που δεν έφτασε ποτέ στον Κομμουνισμό. Το ίδιο ισχύει και για την Κούβα, μόνο που η περίπτωσή της στέκεται ως μια ηχηρή διάψευση των «μοιρολατρών», αφού παρά το γεγονός ότι βρίσκεται στο υπογάστριο των ΗΠΑ, παρά τα (επί δεκαετίες ολόκληρες) εξοντωτικά εμπάργκο και την αδιάκοπη λοιδορία, το «Νησί της Επανάστασης» επιμένει να διατηρεί τον Σοσιαλιστικό του προσανατολισμό. Η αντοχή της Κούβας, αποδεικνύει ότι η οπισθοχώρηση στον Καπιταλισμό δεν είναι νομοτελειακή, αλλά αποτέλεσμα συσχετισμού δυνάμεων, πολιτικών επιλογών και, πάνω απ' όλα, του πόσο καλά θεμελιωμένη και ώριμη είναι η Ταξική Συνείδηση στην Κοινωνία και του κατά πόσο ισχυρή παραμένει μέσα σ' αυτήν η Ταξική εγρήγορση!

▪︎ Η περίπτωση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κορέας [(Λ.Δ. Κορέας) Βόρεια Κορέα]: Αυτή, αποτελεί το πιο ακραίο παράδειγμα επιστημονικής και λογικής αστοχίας στην ορολογία!

Η συγκεκριμένη χώρα, αν και τυπικά διατηρεί τους θεσμούς της Λαϊκής Δημοκρατίας, έχει απαλείψει από το Σύνταγμά της κάθε αναφορά στον Κομμουνισμό και στον Μαρξισμό-Λενινισμό ήδη από πολλές δεκαετίες πριν. Εκεί, ούτε καν το κυρίαρχο κυβερνών κόμμα δεν φέρει τον όρο «Κομμουνιστικό»!

Στην θέση Κομμουνισμού και Μαρξισμού-Λενινισμού, έχει εγκατασταθεί η Ιδεολογία ονόματι «주체» [«Τζούτσε» («Juche») που θα πει «Κυρίαρχο Σώμα» ή και «Κυρίαρχη Φύση»], η οποία βασίζεται στην απόλυτη εθνική αυτάρκεια, αλλά και στην κληρονομική διαδοχή της εξουσίας. Επιγραμματικότατα, το «Τζούτσε» («주체»), είναι η θεωρία της απόλυτης εθνικής αυτάρκειας και αυτονομίας, η οποία ορίζει ότι ο άνθρωπος είναι ο κύριος του πεπρωμένου του, αλλά που δύναται να το πραγματώσει μόνο μέσω της απόλυτης προσήλωσης και υποταγής του στον Ανώτατο Ηγέτη. Κάτι που, όπως είδαμε στο άρθρο με τίτλο «Εμπρός Μαρξ!» υφίσταται και στη Νότια Κορέα, μόνο που εκεί ο «Ανώτατος Ηγέτης» κάθε Εργάτη και Εργαζόμενου δεν είναι ο/η εκλεγμένος/η Πρόεδρος της χώρας, αλλά όποιος φοράει το κοστούμι του CEO του εκάστοτε νοτιοκορεάτικου εταιρικού κολοσσού που έχει μαντρώσει όλο το εργατικό του δυναμικό στην αποκλειστικά δική του εταιρική πόλη [τα λεγόμενα «재벌» («Τσεμπόλ») («Chaebol»)], μέσ' την οποία σου παρέχονται «όλα τα κομφόρ», αρκεί να υποτάσσεσαι στον «Ανώτατο Ηγέτη»-CEO, πού 'χει πλούτη και εξουσία, που και εκεί περνούν κληρονομικά από πατέρα σε γιο, ασχέτως σύστασης του εταιρικού ΔΣ και του αριθμού ή της σύστασης των μετόχων. Γι' αυτό και ο όρος «Τσεμπόλ» για την εταιρική πόλη της κάθε εταιρίας κολοσσού (Samsung, Hyundai, LG, KIA κ.α.), θα πει «Πλούτος του Σογιού» ή και «Περιουσία της Φατρίας».

Συνεπώς, βλέπουμε πλέον εξόφθαλμα ότι:

▪︎ είτε η ταύτιση των προβλημάτων μιας Μεταβατικής Περιόδου (Σοσιαλισμός),

▪︎ είτε η οπισθοχώρηση απ' τον Σοσιαλισμό στον Καπιταλισμό αλλά υπό πλήρη κρατικό έλεγχο,

▪︎ είτε το μπέρδεμα μιας παντελώς άλλης Ιδεολογίας όπως αυτή του Βορειοκορεατικού «Τζούτσε»

με αυτόν καθ' αυτόν τον Κομμουνισμό, που δεν έφτασε να εφαρμοστεί ποτέ και πουθενά μέχρι σήμερα, γίνεται επανειλημμένα, συχνά και εν πολλοίς δόλια. Διότι στόχος είναι να πειστεί ο πολίτης ότι ο Κομμουνισμός «απέτυχε», ενώ στην πραγματικότητα αυτό που όντως έχουμε δει είναι η δυσκολία (ή και η αποτυχία) της «γέφυρας» να οδηγήσει στην απέναντι μεριά.

​Η Γλώσσα ως Εργαλείο Επιβολής και «Βαπτίσματος»

​Η επικοινωνιακή στρατηγική της Δύσης στοχεύει στο να παρουσιάσει τη δύσβατη και χρονοβόρα «γέφυρα» του Σοσιαλισμού όχι ως πέρασμα, αλλά ως γκρεμό. Θέλει να πείσει τον πολίτη ότι αν τολμήσει να πατήσει το πόδι του έξω από τον Καπιταλισμό, δεν τον περιμένει μια νέα κοινωνία, αλλά η πτώση στο χάος. Έτσι, η «γέφυρα» βαφτίζεται «φυλακή» και ο προορισμός «εφιάλτης», πριν καν ξεκινήσει το ταξίδι!…

Δεν είναι όμως μόνο η διαστρέβλωση των όρων «Σοσιαλισμός» και «Κομμουνισμός» κι ούτε μόνο ο επιστημονικά και λογικά εσφαλμένος όρος «Κομμουνιστικό Κράτος». Είναι και η στοχευμένη χρήση επιθέτων που κατασκευάζουν τον εκάστοτε «εχθρό».

Έχει παρατηρηθεί ευρύτατα και επανειλημμένα πως οποιαδήποτε αναφορά σε χώρες οι οποίες είτε κυβερνώνται από Κομμουνιστικά Κόμματα που εφαρμόζουν εμπράκτως τον Σοσιαλισμό, είτε κυβερνώνται από μόνο κατ' όνομα πια κομμουνιστικά κόμματα, συνοδεύεται πάγια από τη λέξη «Καθεστώς» (π.χ. «το Κομμουνιστικό Καθεστώς της Κούβας»). Μια λέξη που χρησιμοποιείται τακτικιστικά για να δαιμονοποιήσει και να απονομιμοποιήσει προκαταβολικά το εκάστοτε Σύστημα, όπως συμβαίνει και με τον χαρακτηρισμό «Θεοκρατικό Καθεστώς του Ιράν».

Τα κράτη της Δύσης και οι όπου γης σύμμαχοί τους, είναι πάντα «Δημοκρατίες», έχουν μόνο «Δημοκρατικά Πολιτεύματα» και καμία άλλη χώρα, κυβέρνηση η Σύστημα δεν «δικαιούται» αυτών των ορισμών!…

▪︎ Την ίδια στιγμή που το Ιράν είναι «Θεοκρατικό Καθεστώς», το Βατικανό είναι απλά «Αγία Έδρα»…

▪︎ Το Ισραήλ που επιδιώκει να γίνει «Μεγάλο», που γενοκτονεί ασύστολα κι ανερυθρίαστα και που νομοθέτησε κοινοβουλευτικά ως και την θανατική ποινή μόνο για Παλαιστινίους, δηλαδή εθνοτικώς και θρησκευτικώς ρατσιστικά, είναι απλά «Η μόνη Δημοκρατία στην Μέση Ανατολή»…

▪︎ Οι Απόλυτες και Ολοκληρωτικές Μοναρχίες του αποδεδειγμένου διεθνούς δουλεμπορίου Εργατών όπως τα Η.Α.Ε., το Κατάρ, το Κουβέϊτ, το Μπαχρέϊν και η Σαουδική Αραβία είναι απλά «Σύμμαχες χώρες»…

▪︎ Οι ΗΠΑ δε, που ό,τι κι αν κάνουν «Τις Ευλογεί ο Ύψιστος» και που οι πορωμένοι Ευαγγελιστές της ρίχνουν στο «τσακίρ κέφι» και καμιά «gospel-ιώτικη γυροβολιά» για χάρη Του μετά προσευχής στο Οβάλ Γραφείο μαζί με την εκάστοτε Προεδράρα, είναι ό,τι πιο «δημοκρατικό», «λεύτερο», «ηθικό», «ανεξίθρησκο» και «ανθρωπιστικό» έχει υπάρξει ποτέ στον πλανήτη!…

Αντίστοιχα, μαζί με όλα τα παραπάνω, βλέπουμε τον υποτιμητικό υποβιβασμό και των ανταγωνιστών της Δυτικής ελίτ (κυρίως ΗΠΑ & Ε.Ε.) μέσω του όρου «Ολιγάρχες» (π.χ. «Ρώσοι Ολιγάρχες» ή «Κινέζοι Ολιγάρχες»).

Κι είναι πράγματι αξιοσημείωτο πως αν οι ίδιοι ακριβώς πολυδισεκατομμυριούχοι ήταν Αμερικανοί, Βρετανοί, Γάλλοι, Γερμανοί, Καταριανοί, Εμιριώτες ή Σαουδάραβες, τα διεθνή μέσα θα τους αποκαλούσαν με σεβασμό ως «Μεγιστάνες», «Επενδυτές» ή απλά «Δισεκατομμυριούχους».

Η χρήση των λέξεων και των ορισμών λοιπόν, δεν είναι ποτέ αθώα. Είναι αποδεδειγμένα η προσπάθεια της κυρίαρχης ιδεολογίας να ορίσει το ποιος είναι ο «νόμιμος πλούτος» και ποιος ο «ύποπτος», ποια είναι η «δημοκρατική κυβέρνηση» και ποια η «καθεστωτική σκοτεινιά»…

​Συμπέρασμα

Σε τελική ανάλυση, η κατανόηση ότι ο Σοσιαλισμός δεν είναι ο προορισμός αλλά η γέφυρα, αποτελεί την ειδοποιό διαφορά ανάμεσα στην πολιτική συνείδηση και την επικοινωνιακή χειραγώγηση. Καμία χώρα στην ανθρώπινη ιστορία δεν υπήρξε —και δεν είναι σήμερα— «Κομμουνιστική», καθώς ο Κομμουνισμός προϋποθέτει μια κοινωνία χωρίς Κοινωνικές Τάξεις, χωρίς εκμετάλλευση Ανθρώπου από Άνθρωπο και κυρίως, χωρίς τον κατασταλτικό μηχανισμό του Κράτους.

​Η εμμονή της Δύσης να βαφτίζει «Κομμουνισμό» και «Κομμουνιστικό κράτος» κάθε αποτυχία, κάθε αυταρχισμό ή κάθε δυσκολία της μεταβατικής γέφυρας που ονομάζεται Σοσιαλισμός, δεν είναι τυχαία. Είναι μια συνειδητή προσπάθεια να πειστεί ο πολίτης ότι η «απέναντι μεριά» της «γέφυρας» στην κοινωνική εξέλιξη είναι έρημη ή, ακόμα χειρότερα, επικίνδυνη…

​Συνεπώς, το να ξεδιαλύνουμε τον μύθο περί «Κομμουνιστικών Κρατών» δεν αποτελεί μια στεγνή ακαδημαϊκή άσκηση. Είναι μια πράξη πνευματικής χειραφέτησης. Γιατί αν θέλουμε να ανοίξουμε μια ειλικρινή, έλλογη, επιστημονική και γι' αυτό αποδοτική συζήτηση για το μέλλον της Ανθρωπότητας, οφείλουμε πρώτα να «καθαρίσουμε» τις λέξεις μας από τη «λάσπη» της προπαγάνδας.

Μόνο όταν καταλάβουμε πού τελειώνει ο Καπιταλισμός και πού πραγματικά στοχεύει ο Κομμουνισμός, θα μπορέσουμε να αξιολογήσουμε τη «γέφυρα» του Σοσιαλισμού —όχι ως ένα στατικό «καθεστώς», αλλά ως το απαραίτητο, αν και δύσβατο και χρονοβόρο, μονοπάτι προς μια Κοινωνία, όχι των κερδών, αλλά που φροντίζει για την ισότιμη κάλυψη των αναγκών του συνόλου των Ανθρώπων που την αποτελούν.